مرکز تخصصی آخوندخراسانی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - شعبه خراسان رضوی جستارهای فقهی و اصولی 2476-7565 11 2 2025 12 01 A Fresh Investigation into the Jurisprudential Thematic Study of the Principle of “Man Malika Arḍan ...." کاوشی نو در موضوع شناسی فقهی قاعده «من ملک ارضاً....» 63 93 78187 10.22034/jrj.2025.70740.2928 FA مهدی بهادری قلعه شیری مدرس سطوح عالی حوزه علمیه مشهد و دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، ایران. (نویسنده مسئول) بلال شاکری مدرس سطوح عالی حوزه علمیه مشهد و استادیار مرکز تخصصی آخوند خراسانی ره. مشهد، ایران. ابوالفضل ناجی فروتن مدرس سطوح عالی حوزه علمیه مشهد. مشهد ایران جعفر فغانی بیدسوخته مدرس سطوح عالی حوزه علمیه مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 1403 11 07 The jurisprudential principle of “<em>Man Malika Arḍan</em>”—”Whoever owns the land, owns its airspace up to the sky’s zenith and its ground down to the earth’s boundaries”—in both earlier and later scholarly works, signifies the derivative ownership of an individual over the supra-surface spaces (airspace) and subsurface domains (the depths of the earth) by virtue of land ownership. The inclusiveness of this principle, in light of modern developments and contemporary circumstances, has encountered various challenges and has led to tensions between individual rights and governmental authority, as the exclusivity of this principle extends to both the supra-surface and sub-surface spaces of private property.<br />This issue has become a point of contention among scholars and intellectuals regarding the extent of individual or state ownership over supra-surface and sub-surface spaces—to the extent that an entire field within international law has been dedicated to air and space law. The emerging challenges have highlighted the necessity to clearly redefine the scope of this principle. Therefore, using a descriptive-analytical approach, this study revisits the concept of ownership of the supra-surface and sub-surface spaces. Various dimensions of this issue are examined from the perspectives of Islamic jurisprudence and legal frameworks. Furthermore, the implications of this principle on contemporary issues such as aerospace law and subterranean resources are discussed.<br />Moreover, this study attempts, through an examination of jurisprudential texts—considering the primary and secondary implications of the principle, as well as relevant juristic opinions and extracted legal norms—to demonstrate that the concept of ownership in this principle refers to restricted ownership (<em>milkīyyah al-muqayyadah</em>), which, within its customary limits, is subordinate to land ownership and beyond that is considered public domain (<em>anfāl</em>). Therefore, ownership of the airspace and subterranean depths by the state does not conflict with private ownership. قاعدۀ فقهی «مَن مَلَک أرضاً مَلَک الهواءَ إلی عَنان السماء و القرارَ إلی تخوم الأرض» در آثار متقدّمین و متأخرین، بیانگر مالکیت تبعی شخص بر فضاهای فراسطحی (آسمان) و زیرسطحی (اعماق زمین) به تبع مالکیت زمین است. با این حال، اطلاق این قاعده در پرتو پیشرفت‌های علمی و شرایط عصر حاضر با چالش‌هایی روبه‌رو شده و موجب تزاحم میان حقوق اشخاص و اختیارات حکومت گردیده است؛ زیرا نتیجۀ اطلاق قاعده، شمول مالکیت اشخاص بر فضاهای فراسطحی و زیرسطحی ملک آنان خواهد بود. این موضوع سبب اختلاف نظر میان عقلا و دانشمندان در تعیین حدود مالکیت اشخاص یا دولت‌ها بر این فضاها شده و تا آنجا پیش رفته است که شاخه‌ای مستقل در حقوق بین‌الملل با عنوان «حقوق بین‌الملل هوا و فضا» شکل گرفته است.<br />چالش‌های پیش‌آمده، ضرورت بازشناسی موضوع این قاعده را آشکار ساخت. ازاین‌رو، در این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی، به بازخوانی دوبارۀ موضوع مالکیت «هوا تا عنان سماء» و «قرار تا اعماق زمین» پرداخته می­شود. در این چارچوب، ابعاد مختلف قاعده از منظر فقه اسلامی و حقوقی بررسی شده و تأثیرات آن بر مسائل معاصر همچون حقوق هوافضا و منابع زیرزمینی مورد بحث قرار گرفته است. همچنین با کاوش در متون فقهی و با توجه به اطلاقات، قواعد اولی و ثانوی و آرای فقها و مبانی استخراج‌شده، تلاش می­شود تا اثبات شود که مقصود از مالکیت در این قاعده، «مالکیت مقیَّد» است؛ بدین معنا که در حدود متعارف تابع مالکیت زمین خواهد بود و فراتر از آن در زمرۀ انفال محسوب می‌شود؛ بنابراین، میان مالکیت اشخاص و مالکیت فضا و اعماق زمین توسط دولت‌ها، تزاحمی وجود نخواهد داشت. http://jostar-fiqh.maalem.ir/article_78187_f44835037725186f009a91edb7853c2f.pdf