مرکز تخصصی آخوندخراسانی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - شعبه خراسان رضوی جستارهای فقهی و اصولی 2476-7565 12 1 2026 05 22 The Attribution of Qiyās-Oriented Rationalism to Faḍl ibn Shādhān: A Reinterpretation of the Perspectives of the انتساب قیاس‌گرایی به فضل بن شاذان؛ بازفهمی دیدگاه‌ مکتب‌های قم و بغداد 1 1 79033 10.22034/jrj.2025.72630.3036 FA علی سجادی عباس آبادی پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران. 0009-0008-8003-9701 علی الهی خراسانی پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 08 25 مقالۀ پیش‌رو، نسبتِ قیاس‌گرایی در رویکرد استنباطی فضل بن شاذان، از چهره‌های شاخص مدرسۀ عقل‌گرای هشام بن حکم را مورد بررسی قرار داده است. وی توسط سردمداران مکتب قم و بغداد به قیاس‌گرایی در استنباط منتسب گردیده است و به همین جهت نیز عدالت و ایمان او را زیر سؤال برده‌اند. شیخ صدوق، نمایندۀ اخبارگرایی قم، فتاوای فضل را نادرست و متأثر از قیاس دانسته و سید مرتضی، نمایندۀ عقل‌گرایی بغداد، رویکرد فضل را ناسازگار با عدالت و شریعت تلقی کرده است. این پژوهش، با تبیینی مختصر از مفهوم قیاس در اندیشۀ اهل‌سنت، مرور سیر تاریخی مدرسۀ هشام و تعاملات آن با مکاتب قم و بغداد و همچنین بررسی نقش کلیدی فضل در توسعۀ این مدرسه، به تحلیل این دیدگاه‌ها می‌پردازد. شواهدی مانند اسلوب اجتهادی کتاب <em>العلل</em>، دفاع ابن جنید از فضل و پرسش‌های ابن قتیبه، در نگاه نخست این دیدگاه‌ها را تأیید می‌کنند؛ اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که این نقدها، بیش از آنکه ناشی از به‌کارگیری قیاس باطل در استنباط باشد، ریشه در اختلافات مکتبی، سوءتفاهم‌های اصطلاحی، خلط میان قیاس‌نماها (مانند أخذ به شواهد، مقاصد شریعت، تعلیل‌گرایی، تفریع فروع و موافقت روحی) و عدم تفکیک اقسام قیاس (منصوص‌العله، مستنبط‌العله قطعی و اولویت) دارند. این مقاله نشان می‌دهد که نقدهای مطرح‌شده، عمدتاً بازتاب تلاش مکاتب قم و بغداد برای محدودسازی میراث عقل‌گرای مدرسۀ هشام بن حکم و رسمیت‌بخشی به مرزهای هویتی تشیع بود.