دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - شعبه خراسان رضوی جستارهای فقهی و اصولی 2476-7565 11 4 2026 02 20 Jurisprudential Thematic Study Versus the Determination of the Effective Cause of the Ruling: A Critical Reconsideration of the Interpretative Analysis of Verbal Evidence موضوع‌شناسی فقهی در برابر مناط‌یابی حکم: بازاندیشی انتقادی دلالت‌سنجی ادلۀ لفظی 7 38 79482 10.22034/jrj.2025.71263.2955 FA هادی جلالی اصل استادیار گروه فقه سیاسی دانشگاه شهید بهشتی تهران و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم. ایران. Journal Article 2025 03 10 One of the principal challenges in inferring religious rulings (<em>ḥukm al-sharʿī</em>) from textual proofs lies in uncertainty concerning the semantic scope and implication of such evidence. In particular, given the instrumental role of reason (<em>ʿaql</em>) in interpreting transmitted sources, it may at times appear that the verbal formulations employed do not fully disclose the true intent of the Lawgiver (<em>al-Shāriʿ</em>). In order to move beyond the literal wording of verbal evidence (<em>dalīl al-lafẓī</em>) and attain a precise understanding, two primary approaches have been advanced: first, identifying the effective cause (<em>manāṭ</em>) of the ruling; and second, determining the true subject of the ruling together with its qualifying conditions (<em>quyūd</em>).<br />Adopting a descriptive–analytical method, the present study examines the presuppositions and implications of the positions articulated by Uṣūlī scholars. It argues for reconsidering the role of thematic study, particularly in relation to the capacity to identify the restrictive aspect (<em>ḥaythīyyah al-taqyīdīyyah</em>) as distinct from the causal aspect (<em>ḥaythīyyah al-taʿlīlīyyah</em>) in the process of legal inference. The central aim is to clarify the methodological potential of thematic study within the practice of <em>ijtihād</em>.<br />The findings indicate that determining the effective cause of a ruling through its <em>ḥaythīyyah al-taʿlilīyyah</em> faces significant rational and customary challenges. By contrast, common understanding plays a foundational role in uncovering the <em>ḥaythīyyah al-taqyīdīyyah</em> of a ruling—whether in clarifying conceptual meaning or in identifying contextual indicators and assessing the sufficiency of apparent meaning. Accordingly, the identification of the thematic dimensions of a ruling in analysing the indication (<em>dalālah</em>) of verbal evidence demonstrates greater methodological capacity than the direct pursuit of the ruling’s effective cause.<br />This conclusion underscores the necessity of re-evaluating the function of thematic study within <em>ijtihād</em> in order to enhance the precision and quality of jurisprudential research. یکی از چالش‌های استنباط حکم شرعی از ادلۀ لفظی، تردید در دلالت این ادله است؛ به‌ویژه با توجه به نقش ابزاری عقل در فهم نقل، گاه به ­نظر می‌رسد آنچه در تعابیر به‌کار رفته است، مراد شارع را به‌خوبی بازنمایی نمی‌کند. برای گذر از عناوین به‌کار رفته در دلیل لفظی و دستیابی به فهم دقیق آن، دو مسیر وجود دارد: کشف مناط حکم و کشف موضوع حقیقی با قیود آن.<br />این تحقیق با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی، پیش‌فرض‌ها و لوازم آرای علمای اصول را بررسی می‌کند و لزوم بازاندیشی در جایگاه موضوع‌شناسی را ـ با توجه به ظرفیت‌های کشف حیثیت تقییدیه در مقایسه با کشف حیثیت تعلیلیه ـ در استنباط احکام واکاوی می‌نماید. هدف اصلی این تحقیق، تبیین ظرفیت‌های موضوع‌شناسی در اجتهاد است.<br />با بررسی‌های به‌عمل‌آمده مشخص می‌شود که با توجه به چالش‌های کشف مناط حکم از طریق حیثیت تعلیلیه ـ چه به صورت عقلی و چه از طریق استظهار عرفی ـ و با عنایت به مبنا بودن فهم عرفی در کشف حیثیت تقییدیۀ حکم ـ چه در شناخت مفاهیم و چه در شناخت قرائن و کفایت ظهور کلام در این فهم ـ موضوع‌شناسی در فهم دلالت دلیل لفظی ظرفیت بالاتری از حکم‌شناسی دارد. این مسئله، لزوم بازاندیشی در جایگاه موضوع‌شناسی در اجتهاد را ـ به‌منظور ارتقای کیفیت پژوهش‌های فقهی ـ نشان می‌دهد.