دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - شعبه خراسان رضوی جستارهای فقهی و اصولی 2476-7565 11 4 2026 02 20 A Comparative Jurisprudential Study of the Due Date of Zakāt on Wheat and Barley within a Responsiveness-Oriented Fiqh Framework موضوع شناسی تطبیقی علمی و فقهی وقت تعلق زکات گندم و جو با رویکرد فقه پاسخگویی 79 111 79659 10.22034/jrj.2025.70096.2886 FA سید عباس دیانت مقدم دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم و مدیر مرکز ملی پاسخگویی به سئوالات شرعی دفترتبلیغات اسلامی خراسان Journal Article 2025 02 24 In the ijtihādī and fatwāī works of jurists, ambiguities persist regarding the due date of zakāt on the four cereals—wheat, barley, dates, and raisins—thereby complicating practical guidance. The central question of this study is: what principles and criteria do jurists employ in determining the point at which zakāt becomes due on wheat and barley? In particular, terms such as inqiʿād (formation) and ishtidād al-ḥabb (hardening or ripening of the grain) are invoked in reference to wheat and barley; what precisely do these terms denote, and may they be regarded as alternative expressions of the legal notion of ṣidq al-ism (the applicability of the designation)? Furthermore, if a jurist adopts badw al-ṣalāḥ (initial emergence of suitability) as the criterion for the obligation of zakāt, at what stage is this criterion practically realized? Despite apparent similarities in foundational principles among certain jurists, their issued fatāwā differ. With respect to the time at which zakāt becomes obligatory on wheat and barley, two principal criteria are commonly identified: the applicability of the name (ṣidq al-ism) “wheat” and “barley,” and ishtidād al-ḥabb. However, the assumption that these two criteria are identical is imprecise. Moreover, the determination of the time of obligation by some jurists involves elements of subject-matter assessment, which, as such, do not necessarily constitute binding proof (ḥujjah) for the legally responsible individual (mukallaf). The divergence of opinion between Imām Khomaynī and Āyatullāh al-Sīstānī concerning the consumption of wheat and barley prior to drying—where one holds that zakāt remains due on produce consumed at that stage and the other does not, despite shared foundational premises—appears to stem from differing jurisprudential interpretations. According to Imām Khomaynī, the applicability of the designation “wheat” or “barley” is realized when the crop becomes ready for harvest. By contrast, in the view of Āyatullāh al-Sīstānī, ishtidād al-ḥabb, which occurs prior to harvest, suffices for the designation to apply, even if the crop has not yet reached full harvest readiness. در کتب اجتهادی و فتوایی فقها، در وقت تعلق زکات غلات چهارگانه، ابهاماتی وجود دارد که پاسخگویی را با مشکل مواجه کرده‌است. مبانی و معیار فقها در وقت تعلق زکات گندم و جو چیست؟ عناوینی مثل انعقاد و یا اشتداد حبّ در گندم و جو به چه معنا است و آیا بیان دیگری از همان صدق اسم است؟ اگر فقیهی بدوّ صلاح را معیار زمان تعلق زکات گندم و جو بداند؛ این معیار در گندم و جو کِی محقق می‌شود؟ با اینکه مبانی بعضی از فقها در این بحث یکسان است؛ چرا بعضی از فتاوا در یک موضوع واحد، متفاوت شده‌است؟ در این نوشتار دو معیار "صدق اسم گندم و جو" و "اشتداد حبّ" به عنوان معیارهای اصلی وقت تعلق زکات گندم و جو مقبول واقع شده و نشان داده شده ادعای یکی بودن این دو عنوان در کلام بعضی از فقیهان، ادعای دقیقی نیست. ضمنا تبیین شده اظهار نظر بعضی از فقیهان در تعیین زمان تعلق زکات گندم و جو، اظهار نظر در موضوع است و برای مکلفین حجیت ندارد. در انتها علت اختلاف امام خمینی و آیت‌الله سیستانی در یک مسئلۀ واحدِ بحث زکات تحلیل شده‌است و سعی شده با ارائۀ نتیجه‌ای شفاف، مسیری روشن برای کارشناسان پاسخگو ترسیم گردد تا در هنگام پاسخگویی در این بحث، مبتنی بر فهمی عمیق، پاسخی دقیق، صریح و روشن ارائه نمایند.