The Fundamental Challenges Concerning the Legitimacy of Forex Futures Transactions in Imāmī Jurisprudence

Document Type : Research (Fast Track Review)

Author

Institute of Islamic Jurisprudence and Sciences

10.22034/jrj.2025.71597.2975

Abstract

The foreign exchange (Forex) market, as the largest financial market in the world, records a daily turnover exceeding six trillion US dollars, a substantial portion of which relates to currency futures transactions conducted through futures contracts and forward agreements. Given the importance of such transactions for risk management and exchange-rate stabilization, examining their legitimacy within Imāmī jurisprudence is of considerable significance.
Within the structure of the Forex market operating in Iran—particularly in certain private brokerage firms—there is often no direct linkage to the international interbank market. Even where such a connection is claimed, no actual transfer or delivery of currency occurs; rather, only price differentials are settled. This reality, whether framed in a promissory (ʿahdī) model—based on a commitment to transact in the future—or in a proprietary (milkī) model—potentially falling under the category of bayʿ al-kālīʾ bi al-kālīʾ (deferred-for-deferred sale)—gives rise to several jurisprudential objections. These include fictitiousness (form without substantive exchange), wrongful appropriation of property (akl al-māl bi al-bāṭil), and the non-binding character of preliminary undertakings.
Adopting an analytical and inferential approach grounded in the sources of Imāmī jurisprudence, the present study argues that, in the promissory (ʿahdī) model, the absence of genuine contractual intent constitutes a fundamental obstacle to validity, while in the proprietary (milkī) model, the prohibition associated with deferred-for-deferred sale presents a significant impediment.
Nevertheless, through juristic restructuring of the settlement mechanism, the establishment of a Sharʿī-compliant clearinghouse, and recourse to alternative contractual forms (ʿuqūd)—such as stipulations within a contract (sharṭ ḍimn al-ʿaqd), conditional salaf, and obligational compromise (muṣālaḥah al-taʿahhudīyyah)—it may be possible to align certain forms of such transactions with the principles of Imāmī jurisprudence.

Keywords

Main Subjects

Article Title [العربیة]

التحدیات الأساسیة لمشروعیة معاملات "الفورکس" الآجلة فی فقه الإمامیة

Abstract [العربیة]

یُعدّ الفورکس أضخم سوق مالیة فی العالم، حیث یتجاوز حجم تداوله الیومی ستة تریلیونات دولار، ویُخصص جزء کبیر منه للمعاملات النقدیة الآجلة ضمن إطار المواعدات الآجلة والعقود الآجلة. ونظراً لأهمیة هذه المعاملات فی إدارة المخاطر وتثبیت أسعار الصرف، فقد أضحى البحث فی مشروعیتها ومدى انطباقها مع الموازین الفقهیة لدى الإمامیة أمراً ضروریاً.
ومع ذلک، فإن بنیة الفورکس الناشط فی إیران -ولا سیما فی شرکات الوساطة الخاصة- تفتقر غالباً إلى الاتصال المباشر بسوق المصارف الدولیة؛ وحتى فی حال وجود هذا الاتصال، فإن المعاملة الحقیقیة وتسلیم العملة لا یتمّان، بل یجری تسویة فوارق الأسعار المعلنة فحسب. وهذا الوضع، سواء فی النموذج العهدی (التعهد بالمعاملة فی المستقبل) أو فی النموذج الملکی (البیع الکالی بالکالی)، یمهّد الطریق لإشکالات فقهیة، من قبیل: صوریة المعاملة، وأکل المال بالباطل، وعدم لزوم التعهدات الابتدائیة.
یخلصُ البحثُ الحالی -بمنهجه التحلیلی الاستنباطی والقائم على مصادر فقه الإمامیة- إلى أنَّ انتفاء القصد الواقعی فی النموذج العهدی، وشمول عنوان بیع الکالی بالکالی فی النموذج الملکی، یشکلان مانعاً أمام المشروعیة. ومع ذلک، یمکن توفیر الأرضیة اللازمة لمطابقة هذه المعاملات مع موازین فقه الإمامیة، وذلک من خلال: إعادة التصمیم الفقهی لآلیة التسویة، وتأسیس غرفة مقاصة شرعیة، والاستعاضة عن العقود الإشکالیة بعقود بدیلة، مثل "الشرط ضمن العقد"، و"السلف المشروط"، و"المصالحة التعهدیة.

Keywords [العربیة]

  • سوق الفورکس
  • المعاملات الآجلة
  • الصوریة
  • أکل المال بالباطل
  • لزوم العقد

Full Text

به فایل PDF مراجعه نمایید....

References

قرآن کریم.
آل عصفور، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن اثیر، جزری، مبارک بن محمد. (۱۳۶۷ق). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن ادریس، محمد بن منصور. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن براج، عبد العزیز. (۱۴۰۶ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن فارس، ابو الحسین. (۱۴۰۴ ق). معجم مقائیس اللغة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. لبنان: دار العلم.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۱۵ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بجنوردی، سید حسن بن آقا بزرگ موسوی. (1419ق).  القواعد الفقهیة. 7 جلد، قم: نشر الهادی. اول.
تبریزی، جواد. (1427ق). صراط النجاة. قم: دار الصدیقة الشهیدة.
جمعی از نویسندگان، (۲۰۲۴م). حکم شرعی معاملات فارکس: حلال یا حرام؟
https://rmcharts.ir/sharia-ruling-forex/.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
چیت‌سازیان، مرتضی و نوع‌پرور، مژگان. (۱۳۹۵). قراردادهای (مؤجل) آتی در بورس اوراق بهادار. نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی. ۹(۱۷)، ۲۷-۸۰.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت.
حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ق). تذکرة الفقها. قم: مؤسسه آل البیت.
خوئی، سید ابوالقاسم. (1418ق). مصباح الفقاهه. قم: نشر برگزیده.
رجائی، مهدی. (۱۳۷۵). طراحی ابزارهای مالی در نظام مالی بدون ربا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی.
سیستانی، علی. (۱۴۰۴). توضیح المسائل جامع. https://www.sistani.org/arabic/book/15/814.
شاهرودی، سید محمود هاشمی. (۱۴۲۳ق). قراءات فقهیة معاصرة. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
شعبانی، احمد، بهاروندی، احمد. (1389ش).  قرارداهای آتی‌ها و اختیار معامله ارزی از دیدگاه فقهی و اقتصادی، مطالعات اقتصاد اسلامی، شماره 5 ISC (32 صفحه - از 37 تا 68).
صفایی، سید حسین. (۱۳۸۲ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: نشر میزان.
طباطبایی، محمد حسین. (۱۴۱۷ق). تفسیر المیزان. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰ق). النهایه و نکتها. بیروت: دارالکتاب العربی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا).  التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عاملی، سید جواد بن محمد. (۱۴۱۹ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عاملی، محمد بن مکی (شهید اول). (۱۴۱۷ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عزیزی، احمد. (۱۳۷۷ش). «بازار سلف ارز، موانع و مشکلات ایجاد آن در ایران»، مقالۀ  ارائه شده در نهمین همایش بانکداری اسلامی.
عصمت پاشا، عبید الله. (۱۳۸۲). فلسفه و سیر تکاملی ابزارهای مالی مشتقه و دیدگاه‌های فقهی. فصلنامه اقتصاد اسلامی. 3(9)، ۲۹-۴۰.
عندلیبی، علی. مقرر: ظهیری، علی. (۱۴۰۰). فقه بورس و اوراق بهادار. قم: موسسه انتشارات حوزه‌های علمیه.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
فهیم خان، محمد. (1997م). قراردادهای آتی اسلامی و بازارهای آنها. موسسه تحقیقات و آموزش اسلامی، بانک توسعه اسلامی. نشست 32.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴ق). تفسیر القمی، چاپ سوم. قم: دارالکتاب.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۷). عقود معین. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کمیته تخصصی فقهی سازمان بورس. (۱۳۸۶). http://www.rdis.ir.
مرادی، مهدی. (۱۳۸۶). اوراق اختیار معامله، قراردادهای تحویل آتی و قراردادهای اسلامی مشابه آنها. مجله دانش و توسعه. شمارۀ ۲۱، 195-215.
معصومی­نیا، غلامعلی. (۱۳۸۵). بررسی فقهی ابزارهای مشتقه. جستارهای اقتصادی. شمارۀ 6، ۱۵۳-۱۸۸.
معصومی­نیا، غلامعلی. (۱۳۸۷). بررسی فقهی ابزاره مشتقه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
معصومی­نیا، غلامعلی. (۱۴۰۴). بررسی فقهی معاملات فارکس و سی‌اف‌دی.
https://rasanews.ir/fa/news.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۹). القواعد الفقهیه. قم: نشر مدرسة امام امیرالمؤمنین7.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۳). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب اسلامیه.
موسوی خمینی، سید روح‌اللّٰه. (۱۴۲۱ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
نائینی، محمد حسین. (۱۳۷۳ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
نراقی، احمد بن محمد مهدی. (1417ق). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
واعظی، محمد سعید. (1401). خارج فقه العقود. قم: مؤسسه فقه و علوم اسلامی.
هال، جان. (1384). مبانی مهندسی مالی، ترجمه سجاد سیاح و علی صالح‌آبادی، تهران: رایانه تدبیرپرداز.
BIS Triennial Central Bank Survey. (2022) https://www.bis.org/statistics/rpfx22_fx.htm.
Bodie, Z., Kane, A., & Marcus, A. (2018). Investments (11th global ed.). Berkshire: McGraw-Hill Education.
Investopedia. (2024a). Cash Settlement: Definition, Benefits, and Examples. https://www.investopedia.com/terms/c/cashsettlement.asp.
Investopedia. (2024b). Forex (FX): Definition, How to Trade Currencies, and Examples. https://www.investopedia.com/terms/f/forex.asp.
Investopedia. (2024c). What Is Financial Leverage, and Why Is It Important?. https://www.investopedia.com/terms/l/leverage.asp.
Journal of Islamic Law and Jurisprudence
Volume 11, Issue 4 - Serial Number 41
Articles
November 2025
Pages 1-1

Files

Share

How to cite

Statistics