A Critical Examination of the Process and Presuppositions of Shaykh al-Anṣārī’s Ijtihādī Model in the Jurisprudence of Makāsib al-Muḥarramah

Document Type : Research (Fast Track Review)

Authors

1 Department of Jurisprudence and Private Law, Faculty of Sciences and Education, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom Al-Sharif, Iran. Higher Levels, Qom Seminary, Qom Al-Sharif, Iran.

2 Associate Professor, Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, and lecturer in advanced and higher levels of Islamic jurisprudence at the Qom Seminary, Qom, Iran.

3 Research Level Professor and member of the Seminary Teachers' Association, Qom Seminary, Qom Al-Sharif, Iran.

10.22034/jrj.2025.72237.3008

Abstract

The work Makāsib al-Muḥarramah by Shaykh Murtaḍā al-Anṣārī is among the most foundational and influential texts in the Imāmī jurisprudence of transactions, and it occupies a distinguished position from the standpoint of ijtihādī methodology. The present study seeks to identify and analyse the structural features of Shaykh al-Anṣārī’s model of ijtihād in Makāsib al-Muḥarramah by examining three principal axes: the application of the principles of Uṣūl al-Fiqh in the process of legal inference (istinbāṭ), the systematic and rational analysis of transmitted evidence (adillah al-naqlīyyah), and the logical and sequential organization of jurisprudential discussions.
Drawing upon authoritative commentaries on Makāsib by prominent jurists—including Muḥaqqiq al-ʿIrāqī, Muḥaqqiq al-Īrawānī, Sayyid al-Yazdī, Muḥaqqiq al-Khānsārī, Āyatullāh al-Khūʾī, and al-Shahīd al-Ṣadr—the study demonstrates that Shaykh al-Anṣārī, through integrating earlier and later methodological approaches and forging a deep connection between uṣūl and the jurisprudence of transactions, established an innovative and systematic model of ijtihād.
Among his most significant methodological contributions are:

The systematization of jurisprudential chapters;
The precise delineation of points of dispute;
The logical ordering of the stages of legal inference;
The formulation of a general theory of contracts (al-ʿuqūd) as a comprehensive framework for analysing obligational relationships.

The findings indicate that Shaykh al-Anṣārī, by presenting a rational, structured, and coherent model, transformed the jurisprudence of transactions from a predominantly textual and fragmented discourse into an analytical and systematic discipline. In doing so, he laid the groundwork for the development of a renewed ijtihādī methodology within the seminaries. In its concluding section, the study critically evaluates his views concerning ownership and rationally legitimate benefit, assesses the capacity of his methodological framework to address newly emerging economic and social issues, and clarifies its influence on redefining contemporary instances of Makāsib al-Muḥarramah.

Keywords

Main Subjects

Article Title [العربیة]

دراسة نقدیة فی آلیة الاستنباط والمرتکزات فی المنهج الاجتهادی للشیخ الأنصاری »ره« فی فقه المکاسب المحرمة

Abstract [العربیة]

یُعدُّ کتاب "المکاسب المحرمة" للشیخ المرتضى الأنصاری (قده) من أهم المصادر التأسیسیة والرائدة فی فقه المعاملات الإمامیة، کما یتمتع بمکانة مرموقة من حیث منهجیة الاستنباط والتحقیق.
یسعى هذا البحث إلى تبیین وتحلیل الهیکل الاجتهادی للشیخ الأنصاری فی قسم "المکاسب المحرمة"، وذلک عبر دراسة ثلاثة محاور أساسیة: توظیف مبانی أصول الفقه فی عملیة الاستنباط، والتحلیل المنهجی والعقلانی للأدلة النقلیة، والتنظیم المنطقی والمرحلی للمباحث الفقهیة. وتکشف هذه الدراسة من خلال الرجوع إلى الشروح المعتبرة للمکاسب المحرمة لفقهاء بارزین کالمحقق العراقی، والمحقق الإیروانی، والسید الیزدی، والمحقق الخونساری، وآیة الله الخوئی، والشهید الصدر؛ أن الشیخ الأنصاری قد أسس نموذجاً جدیداً للاجتهاد المنظومی عبر الدمج بین المنهجین القدیم والحدیث، وإیجاد رابطة عمیقة بین الأصول وفقه المعاملات.
ویمکن الإشارة إلى أهم ابتکاراته المتمثلة فی: "منظومیة الأبواب الفقهیة"، و"التحریر الدقیق لمحل النزاع"، و"الترتیب المنطقی لمراحل الاستنباط"، وطرح "نظریة العقود" کإطار عام لتحلیل الروابط الاعتباریة. وتُظهر نتائج البحث أن الشیخ الأنصاری -عبر تقدیمه نموذجاً عقلانیاً ومرحلیاً ومتسقاً فی الاجتهاد- قد نقل فقه المعاملات من حالته النقلیة والجزئیة المنعزلة إلى بنیة تحلیلیة ومنظومیة، مما مَهّد الأرضیة لبسط المنهج الاجتهادی الحدیث فی الحوزات العلمیة.
وفی الختام، یسلط البحث الضوء على نقد رؤیته حیال مالیة ومنفعة المحللة المقصودة، مع استعراض الطاقات الکامنة فی منهجه للإجابة عن المسائل الاقتصادیة والاجتماعیة المستحدثة، وتبیین أثره فی إعادة تعریف المصادیق الجدیدة للمکاسب المحرمة.
الکلمات المفتاحیة: منهجیة الاجتهاد؛ الخوارزمیة الاجتهادیة؛ منهجیة المکاسب المحرمة ؛ منهجیة الفقاهة؛ خوارزمیة الاجتهاد عند الشیخ الأنصاری.

Keywords [العربیة]

  • منهجیة الاجتهاد
  • الخوارزمیة الاجتهادیة
  • منهجیة المکاسب المحرمة
  • منهجیة الفقاهة
  • خوارزمیة الاجتهاد عند الشیخ الأنصاری

Full Text

به فایل PDF مراجعه نمایید

References

احمدی بیرگانی، غلامحسین و سعیدی، فیصل. (۱۳۹۵). بررسی انواع مال و قواعد فقهی مرتبط با مالکیت، کنفرانس جهانی روانشناسی و علوم تربیتی، حقوق و علوم اجتماعی در آغاز هزارۀ سوم، شیراز،https://civilica.com/doc/516358.
اراکی، محمدعلی. (بی‌تا). المکاسب المحرمه. بی‌جا: بی‌نا.
اسماعیلی، اسماعیل (۱۳۷۳). اکل مال به باطل در بینش فقهی شیخ انصاری، فصلنامه فقه،دوره ۱، شماره ۱، ۱۴۷-۱۲۷.
اسمیت، آدام. (بی‌تا). ثروت ملل، ترجمۀ سیروس ابراهیم‌زاده. تهران: انتشارات پیام.
اصفهانی، محمدحسین. (۱۳۷۶). حاشیه کتاب المکاسب. قم: انوار الهدی.
اکبری، لیلی (۱۴۰۳). روش­شناسی شیخ انصاری در مکاسب محرمات. پایان نامۀ سطح سه. قم: مدرسۀ علمیۀ تخصصی الزهرا.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۳۹۰). المکاسب، چاپ چهاردهم. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۱۵ق). مطارح الانظار، چاپ سوم. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1428ق). فرائد الاصول، چاپ نهم. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
ایروانی، علی. (۱۳۸۴). حاشیه المکاسب. تهران: کیا.
آملی، محمدتقی. (1403). المکاسب و البیع، تقریر درس مرحوم نائینی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بهمن‌پوری، عبدالله و همکاران. (۱۳۹۳). بررسی فقهی حقوقی مال بودن داده‌های رایانه‌ای. مجلۀ علمی پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره ۴۷، شماره ۲، ۲۴۴-۲۳۱.
جعفری لنگرودی، محمد .(۱۳۷۲). ترمینولوژی حقوق، چاپ ششم. تهران: گنج دانش.
حسن زاده، جواد. (۱۴۰۰). وجه تقدّم ادلّة اجتهادی بر ادلّة فقاهتی از دیدگاه شیخ انصاری قدّس سرّه. آفاق فقاهت، شمارۀ ۳، ۱۳۲-۱۱۹.
مخلصی، عباس. (۱۳۷۳). نوآوریهای شیخ مرتضی انصاری در دانش اصول. فصلنامه فقه،دوره ۱، شماره ۱، ۷۵-۱۰۸.
خوانساری نجفی، موسی. (1403). منیه الطالب فی شرح المکاسب، چاپ چهارم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۷۰). توضیح المسائل، چاپ هفتم. تهران: انتشارات ایران.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۷۱). مصباح الفقاهه، چاپ سوم. قم: انتشارات وجدانی.
درگاهی، مهدی. (۱۳۹۱). سلطنت انسان بر اعضای بدن خود در خرید و فروش عضو. فصلنامۀ معرفت حقوقی، شمارۀ ۳، ۱۳۰-۱۱۱.
ریکاردو، دیوید. (بی‌تا). اصول اقتصاد سیاسی و مالیات‌ستانی، ترجمۀ حبیب‌الله تیموری. تهران: نشر نی.
سعیدی، احمد و عشایری منفرد، محمد . (1403). روش‌شناسی استدلال فقهیِ شیخ انصاری از فرایند تا ساختار (مطالعۀ موردی حکم معاطات). روش شناسی علوم اسلامی، دوره 1، شماره ۱، 147-170.
صدر، محمدباقر. (1417ق). بحوث فی علم الأصول. قم: مؤسسة دائرة المعارف.
صدر، محمدباقر. (بی‌تا). اقتصادنا، چاپ دوم. قم: المجمع العلمی للشهید الصدر.
عبدی‌پورفرد، ابراهیم و وصالی ناصح، مرتضی. (۱۳۹۶). توسعه مفهوم و مصادیق مال در فضای مجازی (مطالعه تطبیقی مالیت داده‌های رایانه‌ای در حقوق اسلام، ایران و کامن لا). پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شمارۀ ۱۱، ۱۱۳-۸۷.
عراقی، آقاضیا. (1420ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
علیزاده سقالکساری، مجتبی (۱۴۰۰). مفهوم مال از منظر شیخ انصاری رحمه الله علیه و برخی متاخرین. فقیهانه، شمارۀ ۲۱، ۹۱-۷۸.
فروغی، سیدعلیرضا و حسین‌زاده، اسماء. (۱۳۹۸). بررسی فقهی و حقوقی مالیت و مالکیت داده‌های دیجیتال در فضای سایبری، فقه و حقوق خصوصی، شمارۀ ۳، ۵۶-۳۸.
فکرت، قربان علی. (1401). بررسی تحلیلی نوآوری های اصولی شیخ انصاری. دوفصلنامۀ یافته های فقهی اصولی، دوره 2، شماره3، 29-52.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۴۴). حقوق مدنی. تهران: دانشگاه تهران.
کاظمی، محمود و پیلوار، رحیم. (۱۳۹۷). تبارشناسی مال: مطالعۀ تطبیقی در حقوق اسلام و غرب. پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، شمارۀ ۴۷، ۲۰۷-۱۸۱.
مارکس، کارل. (۱۳۵۲). سرمایه، ترجمۀ اسکندری. تهران: ایرج.
مکارم شیرازی، ناصر. (1425ق). أنوار الفقاهة. قم: مدرسۀ الإمام علی7.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد و صباغی ندوشن، مریم. (۱۳۹۳). شرط مالیت عوضین در صحت معاملات با رویکردی بر نظر امام خمینی، پژوهشنامه متین، شمارۀ ۶۵، ۶۶-۴۵.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۵). الرسائل العشره، چاپ دوم. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (بی‌تا). المکاسب المحرمه. قم: انتشارات اسماعیلیان.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (۱۳۶۳). البیع، چاپ سوم. قم: انتشارات اسماعیلیان.
یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۱۰ق). حاشیه المکاسب. قم: انتشارات اسماعیلیان.
یوسفی، احمدعلی. (بی‌تا). ربا و تورم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
Journal of Islamic Law and Jurisprudence
Volume 11, Issue 4 - Serial Number 41
Articles
November 2025
Pages 1-1

Files

Share

How to cite

Statistics