Modelling the Lawmaker’s Commands and Prohibitions: A Systemic Approach to Resolving Methodological Issues in Uṣūl al-Fiqh

Asle Ghavabesh, Majid

doi:10.22034/jrj.2026.71677.2976

Modelling the Lawmaker’s Commands and Prohibitions: A Systemic Approach to Resolving Methodological Issues in Uṣūl al-Fiqh

Document Type : Research (Fast Track Review)

Author

majid asle ghavabesh

Kareem Ahlul Bayt Qom Institute of Usuli Jurisprudence

10.22034/jrj.2026.71677.2976

Abstract

The Holy Lawmaker (al-shāriʿ al-muqaddas) consistently utilizes the social conventions of rational agents (ʿuqalāʾ) to communicate legal rulings to legally accountable individuals (mukallafūn). Because human social organization is governed by interconnected systems, identifying the constituent components and internal relationships within a given domain provides an effective model for addressing and resolving related methodological problems. One such domain is the rational system of commands and prohibitions (niẓām al-amr wa al-nahī al-ʿuqalāʾī). By uncovering this system through an analysis of its underlying elements, formulating precise definitions of its principal components, and mapping them onto divine legislation, one can construct a robust “model of the Lawmaker’s commands and prohibitions.”
This study examines the efficacy of conceptual modelling in addressing unresolved issues within the discipline of principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh). Employing a network analysis methodology grounded in ontological analysis, the research is structured around three primary axes: discovering the rational system of commands and prohibitions, constructing the theoretical model, and applying the model to uṣūlī problems.The findings demonstrate that applying this methodology to the ontology of a problem yields a granular analysis of its foundational elements—including rational agents, commands, and prohibitions. Furthermore, applying it to operational mechanisms illuminates core processes, such as the relationship between conventional constructs (iʿtibārāt) and divine commands and prohibitions. To attain results that are either strictly true or closely approximate the truth, this study recommends developing comprehensive models across major subfields of uṣūl al-fiqh to address its core theoretical challenges in a systematic manner.

H

Keywords

Main Subjects

Principles of Jurisprudence

Article Title [العربیة]

نمذجة أمر الشارع ونهیه عبر اکتشاف نظام الأمر والنهی لدى العقلاء لحل المسألة

Abstract [العربیة]

لطالما اعتمد الشارع المقدس الأنظمة الاجتماعیة لدى العقلاء لإبلاغ أحکامه إلى عموم المکلفین. ونظراً لأن النظام الاجتماعی الإنسانی یتشکل من أنظمة فرعیة (أنظمة)، فإنه یمکن الوصول إلى نموذج لحل المسائل من خلال اکتشاف أجزاء نظام ما والعلاقات القائمة فیه. ویُعد «الأمر والنهی لدى العقلاء» أحد هذه الأنظمة الفرعیة. ومن خلال اکتشاف نظام الأمر والنهی العقلائی عبر تحلیل العلاقات بین أجزاء النظام، وتقدیم تعریف جامع للمکونات الأساسیة، وتطبیق ذلک على أمر الشارع ونهیه، یمکن التوصل إلى «نموذج أمر الشارع ونهیه».
یهدف هذا البحث إلى دراسة فاعلیة النمذجة فی الإجابة عن مسائل علم أصول الفقه. وقد صیغت هذه المقالة وفق منهج «التحلیل الشبکی» وباستخدام أدوات «التحلیل الأنطولوجی/الوجودی»، وذلک ضمن ثلاثة محاور رئیسة: «اکتشاف نظام الأمر والنهی لدى العقلاء»، و«النمذجة»، و«الاستفادة من النموذج».
وتُظهر نتائج هذا البحث أن تطبیق هذا المنهج قد أدى — على مستوى کنه المسألة وماهیتها — إلى تحلیل العناصر الأساسیة کالعقلاء والأمر والنهی، کما أدى — على مستوى کیفیة تحققها — إلى التعرف على عملیاتها؛ مثل ارتباط الإدراکات الاعتباریات بأمر الشارع ونهیه. وللوصول إلى إجابات حقیقیة أو قریبة من الواقع، تُوصی الدراسة بتصمیم نماذج شاملة فی الموضوعات الکبرى لعلم أصول الفقه من أجل الحل المنظم والمنهجی للمسائل.

Keywords [العربیة]

أمر الشارع ونهیه
التحلیل الشبکی
التحلیل الأنطولوجی
النمذجة
الإدراکات الاعتباریات

Full Text

در دست اقدام ...

References

قرآن کریم.
1. ‏‫ ابن سیده، علی بن اسماعیل. (۱۴۱۷). المحکم و المحیط الأعظم. دار الکتب العلمیة.
2. ‏‫ابن فارس، احمد بن فارس. (۱۹۶۹م). معجم مقاییس اللغة. دار إحیاء الکتب العربیة.
3. ‏‫ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
4. بحرانی، یوسف. (۱۴۱۵ق). الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
5. جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۵). تفسیر موضوعی قرآن کریم. چاپ ششم. قم: اسرا.
6. ‏‫جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۴ق). الصحاح (للجوهری). دار العلم للملایین.
7. حلّی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (۱۴۱۸ق). تذکره الفقها. قم: مؤسسۀ آل البیت:.
8. ‏‫فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۳۸۰ق). العین. مؤسسة دار الهجرة.
9. ‏‫راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۲۲ق). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن. مرتضوی.
10. ‏‫سبحانی تبریزی، جعفر. (1394). الموجز فی أصول الفقه. قم: مؤسسة الإمام الصادق7.
11. ‏‫طباطبایی، سیدمحمدکاظم. (۱۳۹۰). منطق فهم حدیث. قم: موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
12. ‏‫طباطبایی، محمد حسین. (۱۳۸۳). تفسیر المیزان (ترجمه). مترجم: محمد باقر موسوی، مترجم. قم: خدفتر انتشارات اسلامی.
13. ‏‫طباطبایی، محمد حسین. (۱۳۹۹). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: صدرا.
14. ‏‫طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴). حاشیة الکفایة. بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی‏.
15. ‏‫علیدوست، ابوالقاسم. (۱۳۹۸). فقه و عرف. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
16. ‏‫مظفر، محمد رضا. (1394). أصول الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
17. ‏‫مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۸ق). أنوار الأصول. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب7.
18. ‏‫نجاتی، محمد؛ محمودی، محسن و سالاری، یاسر. (۱۳۹۸). فاعل شناسایی و نفس در تفکر کانت و ملاصدرا؛ لوازم و پیامدها. فصلنامۀ شناخت، (12).
19. ‏‫واسطی، عبدالحمید. (۱۳۹۵). روش شناسی تحلیل لغت در فرایند استنباط فقهی. کاوشی نو در فقه، (1395).
20. ‏‫واسطی، عبدالحمید. (۱۳۹۸الف‌). روش اجتهاد تمدنی. فقه و اصول، (3).
21. ‏‫واسطی، عبدالحمید. (۱۳۹۸ب‌). روش تحقیق شبکه‌ای روش معیار در تولید علم. ذهن، (80).
22. ‏‫واسطی، عبدالحمید. (۱۳۹۹). الگوریتم اجتهاد. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.