قطعی الدلالۀ بودن عمومات قرآن از منظر مذاهب اسلامی

نوع مقاله: پژوهشی (داوری عادی)

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری تهران؛ (نویسنده مسئول)؛ narimanpourm99@gmail.com

2 دانشیار فقه و حقوق خصوصی مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری تهران

10.22034/jrj.2020.55017.1769

چکیده

در اصول‌فقه معروف است که علما ادله را از حیث قطعی‌ یا ظنی‌بودن کنکاش می‌کنند. از آن جمله ادله، عمومات قرآن است. عمومات قرآن از حیث سند به اجماع مسلمین، قطعی است؛‌ اما از حیث دلالت محل نزاع است؛‌ نزاعی پُردامنه که از قدیم رایج بوده است. این بحث در میان متأخران شیعه به‌دلیل آنکه ظنی‌بودنِ دلالت عمومات ارسال، مسلّم تلقی شده، از کنکاش علما به‌دور مانده است؛ گرچه در میان علمای اهل‌سنت متروک نمانده و در کتب مختلف مورد مناقشه بوده است. بنابر دیدگاه جمهور علمای فریقین، عمومات قرآن از ظنون معتبره به‌شمار می‌آید. در مقابل این دیدگاه مشهور، از شیعه، شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و برخی از معاصران و از اهل‌سنت، شاطبی، ابن‌تیمیه و غالب علمای حنفی و معتزله قائل‌اند که دلالت عام، قطعی است. مطابق استقراء صورت‌گرفته، سه دلیل در قطعی‌بودنِ دلالت عمومات وجود دارد: عدم جواز تأخیر بیان از وقت خطاب، قطعی‌بودنِ مدالیل استعمالی و تبادر معانی موضوعٌ‌له. در این پژوهش با مطالعه مقارن میان فریقین، به تبیین مبانی این نظریه پرداخته شده است. به نظر می­رسد، نظریه قطعی‌بودنِ دلالت عمومات دارای پشتوانه‌ای قوی است و هر سه دلیلی که برای این دیدگاه مطرح شده است، قابل‌دفاع و موجه‌اند؛ چراکه مطابق هر سه دلیل، مخصصات منفصل برخلاف اسلوب زبان و ادبیات عرب هستند و وجه مخالفت آن، این است که بنابر قواعد زبان عربی، متکلم بدون نصب قرینه نمی‌تواند خلاف معنای متبادر را اراده کند و عدول از این قاعده منجر به تجهیل و تلبیس، تکلیف به ما لایطاق و بلافایده‌بودن کلام می ­شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Certain Significance of the Quran Generalities From the perspective of Islamic religions

نویسندگان [English]

  • Mahdi Narimanpour 1
  • Seyed Mohammad Sadegh Mousavi 2
1 UNIVERSITY OF SHAHID MOTAHRY
2 Faculty member of Shahid Motahari University
چکیده [English]

In Islamic jurisprudence, It's well known that jurisprudence scholars study reasons in terms of certainty and suspicious and one of them is generalities of Quran. According to the consensus of Muslim’s, the generalities of Quran are certain in terms of the document, but it is one of the controversial issues in terms of signification among the ancients , even it is one of the most controversial issues among the ancients, but among the late Shia jurists, it haven't studied due to this fact that they believe suspicious signification of generalities is incontrovertible; however, it is not abandoned among the Sunni scholars and has been disputed in various books. According to views of all Shia and Sunni scholars generalities of Quran is of valid thoughts. In contrast to this famous view, from shia scholars sheikh mufid, seyyed morteza, sheikh tousi and some contemporaries and from Sunni scholars shadebi, ibni teimie and most hanafi scholars and mu"tazilah theologians believe that the signification of general is certain. According to induction, there are three different bases on the certainty of signification of generality: the lack of the permission of the speech delay after the time of addressed, the certainty of significations of usage and that first spring to the mind on signification. In the present study, we explain the principles of this theory by contemporaneous studying of Shia and Sunni sources. In addition to defending certainty of generalities, we believe that the three bases considered for this view are correct, since the reference of all three bases is against the style of Arabic language and literature.

کلیدواژه‌ها [English]

  • signification
  • generalities
  • certainty
  • speech delay
  • usage significations
  • first spring to the mind on signification
  • Arabic language and literature

عنوان مقاله [العربیة]

رأی المذاهب الإسلامیة فی قطعیة دلالة عمومات القرآن الکریم

چکیده [العربیة]

من المعروف فی أصول الفقه أنّ العلماء یهتمون بدراسة الأدلة من حیث قطعیتها أو ظنیتها، ومن تلک الأدلة عمومات القرآن الکریم التی أجمع المسلمون على قطعیة سندها، واختلفوا فی دلالتها، والاختلاف هنا واسع النطاق وقدیم، وبقی هذا البحث بعیدا عن اهتمام متأخری الشیعة وذلک لأنّهم سلّموا بظنیة دلالة العمومات، ولم یکن الأمر کذلک عند علماء أهل السنة. فقد ناقشوا المسألة فی مختلف کتبهم، وبناء على رأی جمهور علماء الفریقین تعدّ عمومات القرآن الکریم من الظنون المعتبرة.

وفی مقابل هذا الرأی المشهور ذهب البعض للقول بقطعیة دلالة العام، وهم من الشیعة: الشیخ المفید، والسید المرتضى، والشیخ الطوسی، وبعض المعاصرین، ومن أهل السنة: الشاطبی، وابن تیمیة، وأکثر علماء الحنفیة، والمعتزلة.

وفقا للاستقراء الذی أجریناه یوجد ثلاثة أدلة على قطعیة دلالة العمومات، وهی: عدم جواز تأخیر البیان عن زمن الخطاب، قطعیة المدالیل الاستعمالیة، وتبادر المعنى الموضوع له.

عمدنا فی هذا البحث وعبر الدراسة المقارنة لآراء الفریقین إلى تبیین مبانی هذه النظریة، ویظهر أنّ نظریة قطعیة دلالة العمومات تمتلک مقوّمات القوة، والأدلة الثلاثة المقدمة لإثباتها هی أدلة قویة ومعتبرة، وذلک لأنّه وفقا للأدلة الثلاثة فإنّ المخصصات المنفصلة تنافی أسلوب اللغة العربیة وآدابها، ووجه التنافی هو أنّه وفقا لقواعد اللغة العربیة لا یمکن للمتکلم إرادة خلاف المعنى المتبادر من دون وجود القرینة المناسبة، والعدول عن هذه القاعدة یؤدی إلى التجهیل والتلبیس والتکلیف بما لا یطاق وعدم إفادة الکلام.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الدلالة
  • العمومات
  • القطعیة
  • تأخیر البیان
  • المدالیل الاستعمالیة
  • التبادر
  • اللغة العربیة وآدابها

در دست اقدام