پژوهشی مقایسه‌ای در «ترتب» بین دیدگاه میرزای نائینی و آخوند خراسانی و بیان ثمرات آن

نوع مقاله : مقالات کنگره میرزای نائینی

نویسنده

مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم. ایران.

چکیده

مبحث ترتب یکی از مسائلی است که برای بررسی و تصحیح ضدّ عبادی، مانند مواجه شدن «صلاة» با واجب مهم‌تری همچون «انقاذ غریق» یا «ازاله از مسجد»، سامان یافته است. محل نزاع در چگونگی فعلی شدن هر دو خطاب است و دو دیدگاه کلی دربارۀ آن مطرح شده است: عده‌ای مانند میرزای نائینی، با تقریری که ارائه می‌دهند، اثبات می‌کنند که در امر ترتبی هر دو خطاب فعلی است؛ در مقابل، عده‌ای مانند مرحوم آخوند منکر این امر هستند و با تعمیم نزاع در مقدمه‌های «مقدم» و «مقارن» معتقدند که امکان ندارد هر دو خطاب هم‌زمان فعلی باشند.
این مقاله با روش کتابخانه‌ای و تحلیل داده‌ها به مقایسه دیدگاه مرحوم آخوند و میرزای نائینی در مسألۀ ترتب پرداخته است. آخوند خراسانی با استناد به امتناع اجتماع ضدین و محذور تعدد عقاب، ترتب را ناممکن می‌دانند و تقریری ارائه می‌دهند که به موجب آن، از محل نزاع در مسألۀ ترتب خارج می‌شوند. در مقابل، میرزای نائینی با ارائۀ پنج مقدمۀ دقیق - ازجمله طولی بودن رابطۀ تکالیف، قید بودن شرایط تکلیف در موضوع و رتبی بودن ترتب - نشان می‌دهند که می‌توان بدون تناقض، هر دو خطاب را فعلی و در طول یکدیگر تصور کرد.
«اثبات صحت ترتب»، «اثبات عدم جریان ترتب بنا بر صحت آن در برخی مصادیق» و «بیان ثمرات» سه هدف دیگر مقالۀ حاضر است. نتایج نشان می‌دهد تقریر محقق نائینی منسجم‌تر بوده و توانایی بیشتری در حل تعارضات عملی فقهی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A comparative study on the "order" between the views of Mirza Na'ini and Akhund Khorasani and the expression of its fruits

نویسنده [English]

  • Ehsan Mehrkesh
High-level professor at Qom Seminary. Qom. Iran. e.mehrkesh@gmail.com

عنوان مقاله [العربیة]

دراسة مقارنة فی «الترتّب» بین رأیی المیرزا النائینی (ره) والآخوند الخراسانی (ره) وبیان ثمراته

چکیده [العربیة]

تُعَدّ مسألة الترتّب من المباحث التی استُحدثت لتصحیح الضدّ العبادی، مثل تزاحم الصلاة مع واجب أهمّ کإنقاذ الغریق أو إزالة النجاسة من المسجد. ومحلّ النزاع یدور حول کیفیة فعلیّة کلا الخطابین. وهناک رأیان رئیسیان مطروحان فی هذا الصدد؛ ففریق منهم، کالمیرزا النائینی (ره)، یُثبت بتقریره الذی قدّمه فعلیّة کلا الخطابین فی الأمر الترتّبی، بینما فریق آخر، کالمرحوم الآخوند (ره) ینکر ذلک، ویذهبون، بتعمیم النزاع لیشمل مقدّمة المقدّم والمقارن، إلى استحالة فعلیّة کلا الخطابین. استعرضت هذه الدراسة، اعتماداً على المنهج المکتبی وتحلیل البیانات، مقارنةً بین رأیی المرحوم الآخوند (ره) والمیرزا النائینی (ره) فی مسألة الترتّب.
یرى الآخوند الخراسانی (ره) أن الترتّب غیر ممکن وذلک بناءً على امتناع اجتماع الضدّین ومحذور تعدّد العقاب، ویقدّم بیاناً یخرج به عن محلّ النزاع فی هذه المسألة. وعلى النقیض من ذلک، یعرض المیرزا النائینی (ره) خمس مقدمات محکمة (منها کون العلاقة بین التکالیف طولیّة، وکون شروط التکلیف قیداً فی الموضوع، وکون الترتّب رتبیّاً) لیثبت إمکان تصوّر فعلیّة الخطابین فی طولٍ واحد، من دون الوقوع فی أیّ تناقض.
وتهدف هذه المقالة أیضاً إلى تحقیق ثلاثة أمور أخرى: «إثبات صحة الترتّب»، و«إثبات عدم جریانه فی بعض مصادیقه حتى على فرض صحته»، و«بیان ثمراته». وتُظهر النتائج أن تقریر المحقّق النائینی (ره) أکثر اتساقاً ومنطقیة، ولدیه قدرة أکبر على حل التعارضات الفقهیة العملیة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الترتّب
  • الضد
  • طلب الضدین
  • الجمع بین الضدین
  • الآخوند الخراسانی (ره)
  • المیرزا النائینی (ره)

به فایل PDF مراجعه نمایید.

  1. آل شیخ راضى، محمد طاهر. (1425ق). بدایة الاصول. قم: انتشارات دارالهدی.
  2. اصفهانى نجفى، محمد تقى. (1429ق). هدایة المسترشدین. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
  3. اصفهانى، محمد حسین. (2008م). نهایة الدرایة. بیروت: موسسه آل البیت:.
  4. ایروانى، باقر. (1429ق). کفایة الاصول فى اسلوبها الثانى. نجف: موسسه احیاء التراث الشیعه.
  5. مرتضائی ورزنه، سعید. بررسی و امکان یا استحاله ترتب از دیدگاه شیخ انصاری، آخوند خراسانی و نائینی رحمة الله علیهم و تطبیقات آن در علم اصول، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 17 / 6 / 1401.
  6. بهائی، محمد، (شیخ بهایی). (1423ق). زبدة الاصول. قم: انتشارات مرصاد.
  7. بهسودی حسینی، سید محمد سرور. (1422ق). مصباح الاصول (تقریرات درس آیت الله خوئی). قم: مکتبة الداوری.
  8. جزایری مروج، سید محمد جعفر. (1427ق). منتهی الدرایه. (چاپ جدید) قم: نشر فقاهت.
  9. جزایری مروج، سید محمد جعفر. (1415ق). منتهی الدرایه. (چاپ قدیم) قم: مؤسسه دار الکتاب.
  10. جلالی مازندرانى، سید محمود. (1414ق). المحصول فى علم الاصول (تقریرات درس آیت الله سبحانی). قم: موسسه امام صادق7.
  11. حاج عاملی، محمد حسین. (1424ق). ارشاد العقول الى مباحث الأصول (تقریرات درس آیت الله سبحانی). قم: موسسه امام صادق7.
  12. حکیم، سید عبدالصاحب. (1415ق). منتقی الاصول (تقریرات درس آیت الله روحانی). قم: انتشارات الهادی.
  13. حلى، حسین. (1432ق). أصول الفقه. قم: مکتبه الفقه و الاصول المختصه‏.
  14. خراسانی، محمد کاظم. (1385). کفایة الاصول. قم: موسسه آل بیت:.
  15. خمینی، سید مصطفی. (1427ق). تحریرات فى الاصول. تهران: موسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی.
  16. خوئی، سید ابوالقاسم. (1429ق). أجود التقریرات (تقریرات درس میرزای نائینی). قم: موسسه صاحب الامر.
  17. خوئی، سید ابوالقاسم. (1352). اجود التقریرات (تقریرات درس میرزای نائینی). قم: مطبعه العرفان
  18. رشتی، حبیب الله. (بی­تا). بدایع الافکار. قم: موسسه آل البیت:
  19. ستوده، حمید. نمونه­هایی از کاربرد فقهی ترتب با تاکید بر آرای سید محمد کاظم یزدی، مجله فقه اهل بیت، 1391، شماره 72، ص 212.
  20. طباطبائی، سید محمد کاظم. (1428ق). عروة الوثقی. قم: انتشارات میثم تمار.
  21. فرحانی، عبدالکریم. نفی ضرورت ترتب از منظر امام خمینی، مجله آفاق فقاهت، 1400، سال ئوم، شماره 6، صص 7 - 22
  22. فشارکى، محمد باقر. (1413ق). الرسائل الفشارکیة. قم: انتشارت جامعه مدرسین،
  23. فیاض، محمد اسحاق. (بی­تا). محاضرات (تقریرات درس آیت الله خوئی). نجف: انتشارات امام موسی صدر.
  24. فیروزآبادى، سید مرتضى. (1419ق). عنایة الاصول. تهران: موسسه دارالکتاب،.
  25. قائمی منش، صادق. ترتب از دیدگاه محقق نایینی و آثار فقهی مترتب بر آن، مجله علمی پژوهشی فقه و اجتهاد، سال 1402 ش، دوره 10، شماره 20،  صص 67 - 87
  26. قدسی، احمد. (1428). انوار الاصول (تقریرات درس آیت الله مکارم)، قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی­طالب علیه السلام.
  27. قدیرى، محمد حسن. (1423ق). المباحث فى علم الاصول. قم: موسسه بوستان کتاب.
  28. کاظمی، محمد علی. (1424ق). فوائد الاصول (تقریرات درس میرزای نائینی). قم: موسسه نشر اسلامی.
  29. کلانتری، میرزا ابوالقاسم.(1428ق). مطارح الانظار (تقریرات درس شیخ انصاری). قم: انتشارات مجمع فکر اسلامی.
  30. مهرکش، احسان. (1396). تقریرات درس خارج آیت الله سبحانی، غیر مطبوع.