امکان‌سنجی شخصیت‌یافتگی و مشروعیت جعل خیار شرط برای هوش مصنوعی

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسندگان

فقه وحقوق،دانشکده الهیات،دانشکدگان فارابی،دانشگاه تهران،قم،ایران

10.22034/jrj.2025.72567.3033

چکیده

پیشرفت‌های پرشتاب فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی (AI) و قراردادهای هوشمند، چالش‌های نوینی را در برابر نظام‌های فقهی و حقوقی معاصر پدید آورده‌اند. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در این ساحت، امکان تحقق مفاهیم سنتی مبتنی بر اراده انسانی، مانند جعل و اِعمال خیار شرط، در بستر هوش مصنوعی است. بر اساس اجماع فقهای امامیه و ماده ۳۹۹ قانون مدنی، جعل خیار شرط برای شخص ثالث مشروع است؛ و هوش مصنوعی نیز، به‌عنوان مصداقی نوظهور از شخص ثالث، با توان پردازش داده و اجرای خودکار معاملات، نقش مؤثری در قراردادهای هوشمند ایفا می‌کند. پرسش اصلی مقاله آن است که آیا جعل خیار شرط برای هوش مصنوعی به عنوان شخص ثالث، از منظر فقهی و حقوقی، ممکن و مشروع است؟ این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی، مفاهیمی چون شخصیت حقوقی هوش مصنوعی، اراده و قصد در اعمال حقوقی، و ماهیت قبول در عقد را بررسی کرده و نشان می‌دهد که هوش مصنوعی، با طراحی هدفمند، می‌تواند به‌عنوان شخص حقوقی با اهلیت محدود تلقی شود. همچنین، بر اساس نظریه هوش پایه‌محور، سامانه‌های هوشمند توانایی تحقق قصد و اراده لازم برای اعمال حقوقی توصلی مانند خیار شرط را دارند. دیدگاه فقهایی که قبول را اعلامِ رضایت می‌دانند نیز امکان انعقاد عقد و اِعمال خیار شرط توسط هوش مصنوعی را تأیید می‌کند. در نتیجه، جعل خیار شرط برای هوش مصنوعی در معاملات هوشمند، با طراحی الگوریتم‌های مناسب، از منظر فقهی مشروع و از منظر حقوقی، منطبق با نظام حقوقی ایران است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Feasibility of Legal Personality and the Legitimacy of Establishing a Conditional Right of Option for Artificial Intelligence

نویسندگان [English]

  • MohammadBager Panahi
  • Mohammad Hakim
  • Mohammad Adibymehr
Jurisprudence and Law.Faculty of Theology.Farabi campus.University of Tehran.Qom.Iran
چکیده [English]

Rapid developments in modern technologies, particularly artificial intelligence (AI) and smart contracts, have generated new challenges for contemporary legal and jurisprudential systems. Among the most significant of these challenges is the applicability of traditional legal concepts grounded in human volition—such as establishment (jaʿl) and the exercise of conditional rights (khiyār al-sharṭ)—within the context of artificial intelligence. According to the consensus (ijmāʿ) of Shīʿī jurists and Article 399 of the Civil Code of Iran, the establishment of a right of option in favour of a third party is legally valid. artificial intelligence, as a contemporary instance of a “third party,” plays an increasingly prominent role in smart contracts through data processing and the automation of transactions.
The principal question addressed in this study is whether the establishment of a right of option for artificial intelligence, as a third party, is legally and jurisprudentially valid. Employing a descriptive–analytical method, the study examines the legal personality of artificial intelligence, the role of intention and will in juridical acts, and the juridical nature of acceptance (qabūl) in contract formation.
The findings suggest that artificial intelligence, when purposefully designed and institutionally structured, may be regarded as possessing a limited juridical personality. Moreover, on the basis of theories of intelligence-centred systems, such systems may be understood as capable of operationalizing the requisite intention and will for certain legal acts, including the exercise of a right of option. In this framework, human intention and will function as the higher-order source through which the system’s legal acts are manifested.
Furthermore, the position adopted by jurists who define acceptance (qabūl) as the expression of consent supports the possibility of contract formation and the exercise of conditional rights by artificial intelligence. Accordingly, the establishment of a right of option in favour of artificial intelligence in smart transactions, through the design of appropriate algorithms, may be regarded as legally and jurisprudentially valid within the Iranian legal system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Right of Option (Khiyār)
  • Third Party
  • Artificial Intelligence
  • Smart Contracts
  • Legal Personality
  • Natural Person

عنوان مقاله [العربیة]

دراسة إمکانیة إضفاء الشخصیة القانونیة ومشروعیة جعل "خیار الشرط" للذکاء الاصطناعی

چکیده [العربیة]

أحدثت الطفرات المتسارعة فی التقنیات الحدیثة، ولا سیما الذکاء الاصطناعی (AI) والعقود الذکیة، تحدیات معاصرة أمام المنظومات الفقهیة والقانونیة. وتعد إمکانیة تنزیل المفاهیم التقلیدیة القائمة على "الإرادة الإنسانیة" على بیئة الذکاء الاصطناعی ـ کـ "جعل خیار الشرط" وإعماله ـ واحدة من أهم الإشکالیات المطروحة فی هذا الصدد.

بناءً على إجماع فقهاء الإمامیّة، ووفقاً للمادّة 399 من القانون المدنی، فإنّ اشتراط خیار الشرط لمصلحة الغیر أو الشخص الثالث یُعدّ أمراً مشروعاً. وإنّ الذکاء الاصطناعی، بوصفه مثالاً مستحدثاً لشخصٍ ثالث، وبما یملکه من قدرة على معالجة البیانات وتنفیذ المعاملات بصورةٍ آلیة، یؤدّی دوراً مؤثّراً فی العقود الذکیّة.

یتمحور السؤال الجوهری لهذه المقالة حول إمکانیة ومشروعیة جعل خیار الشرط لصالح الذکاء الاصطناعی بصفته طرفاً ثالثاً، وذلک من منظور فقهی وقانونی؟

وقد اعتمد هذا البحث المنهجَ التحلیلیّ الوصفیّ، فتناول مفاهیمَ من قبیل: الشخصیّة القانونیّة للذکاء الاصطناعی، والإرادةَ والقصدَ فی الأفعال والتصرّفات الحقوقیّة، وحقیقة القَبول فی العقد؛ لیُبیّن أنّ الذکاء الاصطناعی، متى ما جرى تصمیمُه بصورةٍ هادفةٍ ومنظّمة، یُمکن أن یُعدَّ شخصاً حقوقیّاً ذا أهلیةٍ محدودة.

کذلک، وبناءً على نظریة الذکاء القائم على الأساس (HBI)، تکتسب الأنظمة الذکیة القدرة على تحقُّق القصد والإرادة اللازمین للأعمال الحقوقیة التوصیلیة، کـخیار الشرط. کما أن رؤیة الفقهاء الذین یعتبرون القبول هو إعلان الرضا، تُعزّز إمکانیة انعقاد العقد وإعمال خیار الشرط بواسطة الذکاء الاصطناعی. وعلیه، فإنَّ جعل خیار الشرط للذکاء الاصطناعی فی المعاملات الذکیة، من خلال تصمیم الخوارزمیات المناسبة، یُعدّ مشروعاً من المنظور الفقهی، ومتوافقاً مع النظام القانونی الإیرانی من الناحیة الحقوقیة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • خیار الشرط
  • الشخص الثالث
  • الذکاء الاصطناعی
  • المعاملات الذکیة
  • الشخصیة القانونیة
  • الشخصیة الحقیقیة

اصل مقاله

به فایل PDF مراجعه کنید

مراجع

  1. انصاری، باقر. (1403). حقوق داده‌ها و هوش مصنوعی: مفاهیم و چالش‌ها، چاپ سوم. تهران: سهامی انتشار.
  2. امامی، سید حسن. (1403). حقوق مدنی، چاپ چهل و یکم. تهران: انتشارات اسلامیه.
  3. پورسیفی زاده، امیرحسین و حسینی، سید سعید. (1402). ماهیت و آثار فقهی حقوقی قراردادهای مبتنی بر هوش مصنوعی با تطبیق بر قوانین داخلی. تهران: انتشارات دانشگاه شاهد.
  4. جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
  5. خلجیان، مرضیه. (1401). وضعیت حقوقی معاملات منعقد شده توسط سامانه‌های هوشمند در حقوق ایران و کامن لا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی شاندیز.
  6. ذوالقدر، محمد جواد و شهبازی نیا، مرتضی. (1402). امکان‌سنجی اعطای شخصیت حقوقی به هوش مصنوعی. پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده تربیت مدرس.
  7. رشوند، ساناز و عالی پناه، علیرضا. (1403). بررسی مبانی شخصیت حقوقی هوش مصنوعی. پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  8. شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1403). سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران.
  9. صفار، محمد جواد. (1373). شخصیت حقوقی. تهران: انتشارات دانا.
  10. صفایی، سید حسین. (1383). اشخاص و اموال، چاپ چهارم. تهران: نشر میزان.
  11. طباطبائی، سید محمد حسین. (1363). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  12. عبدالهی، حامد و راسخ، محمد. (1399). شخصیت حقوقی هوش مصنوعی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  13. کاتوزیان، ناصر. (1403). قواعد عمومی قراردادها، چاپ دهم. تهران: انتشارات گنج دانش.
  14. مدنی، سید جلال الدین. (1385). حقوق مدنی. تهران: انتشارات پایدار.
  15. معین، محمد. (1388). فرهنگ معین، چاپ چهارم. تهران: دانشگاه امیرکبیر.
  16. مؤتمنی طباطبایی، منوچهر. (1402). حقوق اداری، چاپ بیست و هفتم. تهران: سمت.
  17. محمد دوست، مهدی و حبیب زاده، طاهر. (1402). مطالعه تحلیلی و انتقادی اعطای شخصیت حقوقی به هوش مصنوعی با مطالعه تطبیقی فقه و مقررات اتحادیه اروپا. تهران: دانشگاه امام صادق.
  18. محمدی، سید صادق. (1402). درس خارج فقه: فقه فضای مجازی و هوش مصنوعی. مشهد: حوزه علمیه مشهد. در https://mhzrt.ir/feqh/archive/text/mohammadi/feqh2/1402/14020708
  19. مفیدی یزدی، حسین. (1402). درس خارج فقه هوش مصنوعی. تهران: دفتر فقه معاصر. در https://fiqhci.com/library/audio/433/فقه-هوش-مصنوعی-7
  20. نخجوانی، علی و یاقوتی، ابراهیم. (1402). وضعیت حقوقی معاملات انجام شده توسط هوش مصنوعی: نظریه وکیل مجازی. فصلنامه پژوهش‌های حقوق اقتصادی و تجاری، شمارۀ 1،صص43-70.

منابع عربی:

  1. آخوند خراسانی، محمد کاظم. (1406ق). حاشیه المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  2. ابن قدامه، عبدالله بن احمد. (1388ق). المغنی. قاهره: مکتبة قاهره.
  3. ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1404ق). الشفا. قم: مرعشی نجفی.
  4. اشکوری، سید ابوالقاسم. (1422ق). بغیة الطالب فی شرح المکاسب. قم: انوار الهدی.
  5. انصاری، مرتضی. (1400ق). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  6. ایروانی، علی. (1384). حاشیه المکاسب. تهران: کیا.
  7. تبریزی، میرزا جواد. (1399ق). ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب. قم: مطبعه مهر.
  8. حسینی حائری، سید کاظم. (1421ق). فقه العقود. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  9. حسینی عاملی، سید محمد جواد. (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: موسسه النشر الاسلامی.
  10. خوئی، سید ابوالقاسم. (1386ق). مصباح الفقاهه. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
  11. خوئی، سید ابوالقاسم. (1378ق). التنقیح فی شرح المکاسب، تقریر میرزا علی غروی. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
  12. عاملی، محمد بن جمال الدین (شهید اول). (1411ق). اللمعة الدمشقیة. قم: نشر دارالفکر.
  13. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (1381). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الإسلام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
  14. شهیدی تبریزی، میرزا فتاح. (1375). هدایة الطالب الی أسرار المکاسب. قم: دارالکتاب.
  15. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  16. طباطبایی بروجردی، سید حسین. (1415ق). نهایة الأصول. تهران: نشر تفکر.
  17. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. (1428ق). العروة الوثقی مع تعلیقات. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب.
  18. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. (1414ق). تکملة العروة الوثقی. قم: کتابفروشی داوری.
  19. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. (1410ق). حاشیه المکاسب، چاپ چهارم. قم: موسسه اسماعیلیان.
  20. طریحی، فخرالدین. (1985م). مجمع البحرین. بیروت: دار المکتبة الهلال.
  21. طوسی، علی بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیه، چاپ سوم. تهران: المکتبة المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریة.
  22. عراقی، ضیاء الدین. (1379). حاشیه المکاسب. تهران: الغفور.
  23. غروی اصفهانی، محمد حسین. (1419ق). حاشیه المکاسب. قم: دار المصطفی9 لاحیاء التراث.
  24. غروی نائینی، محمد حسین. (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیه. گردآوری: موسی نجفی خوانساری.
  25. لجنة الفقه المعاصر. (1445ق). الشخص الاعتباری، چاپ دوم. قم: دفتر فقه معاصر.
  26. موسوی خمینی، سید روح الله. (1421ق). کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
  27. نجفی، محمد حسن. (1367). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

منابع انگلیسی:

  1. AI HLEG.(2019) .A definition of AI: Main capabilities and disciplines. European Commission.
  2. European Parliament JURI Committee.(2020).Artificial Intelligence and civil liability(PE 621.926). Policy Department for Citizens' Rights and Constitutional Affairs, Directorate‑General for Internal Policies, July 2020.
  3. Frank van Harmelen. (2008). Foundations of Artificial Intelligence (1st ed).
  4. ISO/IEC 2382‑28.(n.d).Information technology – Vocabulary - Part 28: Artificial intelligence. Retrieved February 18, 2023, from https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso‑iec:2382:ed‑1:v1:en.
  5. McCarthy, J. (2007). What is artificial intelligence? Stanford University. Retrieved June 29,2020, from http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai.pdf.
جستارهای فقهی و اصولی
دوره 11، شماره 4 - شماره پیاپی 41
مقالات علمی پژوهشی
اسفند 1404
صفحه 211-237

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار