انتساب قیاس‌گرایی به فضل بن شاذان؛ بازفهمی دیدگاه‌ مکتب‌های قم و بغداد

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسندگان

1 پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران.

10.22034/jrj.2025.72630.3036

چکیده

مقالۀ پیش‌رو، نسبتِ قیاس‌گرایی در رویکرد استنباطی فضل بن شاذان، از چهره‌های شاخص مدرسۀ عقل‌گرای هشام بن حکم را مورد بررسی قرار داده است. وی توسط سردمداران مکتب قم و بغداد به قیاس‌گرایی در استنباط منتسب گردیده است و به همین جهت نیز عدالت و ایمان او را زیر سؤال برده‌اند. شیخ صدوق، نمایندۀ اخبارگرایی قم، فتاوای فضل را نادرست و متأثر از قیاس دانسته و سید مرتضی، نمایندۀ عقل‌گرایی بغداد، رویکرد فضل را ناسازگار با عدالت و شریعت تلقی کرده است. این پژوهش، با تبیینی مختصر از مفهوم قیاس در اندیشۀ اهل‌سنت، مرور سیر تاریخی مدرسۀ هشام و تعاملات آن با مکاتب قم و بغداد و همچنین بررسی نقش کلیدی فضل در توسعۀ این مدرسه، به تحلیل این دیدگاه‌ها می‌پردازد. شواهدی مانند اسلوب اجتهادی کتاب العلل، دفاع ابن جنید از فضل و پرسش‌های ابن قتیبه، در نگاه نخست این دیدگاه‌ها را تأیید می‌کنند؛ اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که این نقدها، بیش از آنکه ناشی از به‌کارگیری قیاس باطل در استنباط باشد، ریشه در اختلافات مکتبی، سوءتفاهم‌های اصطلاحی، خلط میان قیاس‌نماها (مانند أخذ به شواهد، مقاصد شریعت، تعلیل‌گرایی، تفریع فروع و موافقت روحی) و عدم تفکیک اقسام قیاس (منصوص‌العله، مستنبط‌العله قطعی و اولویت) دارند. این مقاله نشان می‌دهد که نقدهای مطرح‌شده، عمدتاً بازتاب تلاش مکاتب قم و بغداد برای محدودسازی میراث عقل‌گرای مدرسۀ هشام بن حکم و رسمیت‌بخشی به مرزهای هویتی تشیع بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Reassessing the Attribution of Qīyās-Based Reasoning to al-Faḍl ibn Shādhān: A Reconsideration of the Perspectives of the Qom and Baghdad Schools

نویسندگان [English]

  • ali sajjadi abbas abadi 1
  • ali Elahi Khorasani 2
1 Research Assistant at Dar al-Fiqh Specialized Center, Khurasan Islamic Seminary, Mashhad, Iran.
2 Researcher at the Islamic Research Foundation, Islamic Research Foundation, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The present study examines the extent to which qīyās-based reasoning can be attributed to the inferential approach of al-Faḍl ibn Shādhān, a prominent figure in the rationalist school of Hishām ibn al-Ḥakam. He has been accused by prominent scholars of the Qom and Baghdad schools of employing qīyās in legal inference, and, on this basis, his integrity and faith have likewise been called into question. Shaykh al-Ṣadūq, a representative of the traditionalist school of Qom, regarded al-Faḍl’s legal opinions (fatāwā) as erroneous and influenced by qīyās, whereas al-Sharīf al-Murtaḍā, a representative of the rationalist school of Baghdad, considered al-Faḍl’s approach incompatible with the principles of justice and the sharīʿah.
 
The present study analyzes these views by providing a brief account of the concept of qīyās in Sunni thought, reviewing the historical development of Hishām’s school and its interactions with the schools of Qom and Baghdad, and examining al-Faḍl’s pivotal role in the development of this school. Evidence such as the ijtihādī methodology reflected in the work al-ʿIlal, Ibn Junayd’s defence of al-Faḍl, and Ibn Qutaybah’s inquiries appear, at first glance, to support these criticisms. A closer examination, however, indicates that these objections stem less from the use of invalid qīyās in legal inference than from differences between intellectual schools, terminological misunderstandings, the conflation of qīyās-like methods—such as recourse to supporting indications (akhḏ bi-al-shawāhid), the objectives of the sharīʿah (maqāṣid al-sharīʿah), causal reasoning (taʿlīl), tafrīʿ al-furūʿ, and spiritual concordance (muwāfaqat al-rūḥīyyah)—and the failure to distinguish among the various types of qīyās, including manṣūṣ al-ʿillah, mustanbaṭ al-ʿillah al-qaṭʿī, and qīyās of priority. This study indicates that the criticisms in question largely reflected the efforts of the Qom and Baghdad schools to circumscribe the rationalist legacy of the school of Hishām ibn al-Ḥakam and to delineate and formalize the boundaries of Shīʿī identity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qīyās
  • School of Hishām ibn al-Ḥakam
  • al-Faḍl ibn Shādhān
  • Shaykh al-Ṣadūq
  • Sayyid al-Murtaḍā
  • Ijtihād
  • Rationalism

عنوان مقاله [العربیة]

نسبة القول بالقیاس إلى الفضل بن شاذان؛ إعادة فهم وجهة نظر مدرستی قم وبغداد

چکیده [العربیة]

تتناول هذه المقالة نسبة القول بالقیاس فی المنهج الاستنباطی للفضل بن شاذان، باعتباره من أبرز وجوه المدرسة العقلانیة لـ «هشام بن الحکم». فقد نُسب من قِبل أقطاب مدرستی قم وبغداد إلى استخدام القیاس فی الاستنباط، ومِن ثَمَّ وشّکوا فی عدالته وإیمانه. إذ اعتبر الشیخ الصدوق، ممثل الاتجاه الإخباری فی قم، فتاوى الفضل غیر صحیحة ومتأثرة بالقیاس، بینما رأى السید المرتضى، ممثل الاتجاه العقلانی فی بغداد، أن منهج الفضل لا یأتلف مع العدالة والشریعة. یُحلّل هذا البحث هذه الآراء عبر بیان مختصر لمفهوم القیاس فی الفکر السنی، واستعراض المسار التاریخی لمدرسة هشام وتفاعلاتها مع مدرستی قم وبغداد، فضلاً عن الدور المحوری للفضل فی تطویر هذه المدرسة.

وإن کانت أدلةٌ کالأسلوب الاجتهادی فی کتاب «العلل»، ودفاع ابن الجُنید عن الفضل، وأسئلة ابن قتیبة تُؤیّد هذه الآراء فی النظرة الأولى، إلا أن التحقیق الدقیق یُظهر أن هذه الانتقادات ترجع فی جوهرها إلى الخلافات المذهبیة، والتداخلات الاصطلاحیة، والخلط بین "شبیه القیاس" (کالأخذ بالشواهد، ومقاصد الشریعة، والتعلیل، وتفریع الفروع، والموافقة الروحیة) وعدم التفکیک بین أقسام القیاس (منصوص العلة، ومستنبط العلة القطعی، والأولویة)، أکثر من کونها ناتجة عن استعمال القیاس الباطل فی الاستنباط. وتُبیّن المقالة أن الانتقادات المطروحة کانت تسعى أساساً إلى تحجیم التراث العقلانی لمدرسة هشام بن الحکم ورسم الحدود الهویاتیة للشیعة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • القیاس
  • مدرسة هشام بن الحکم
  • الفضل بن شاذان
  • الشیخ الصدوق
  • السید المرتضى
  • الاجتهاد
  • العقلانیة

اصل مقاله

در دست اقدام ....

مراجع

ابن الندیم، محمد بن إسحاق. (1417ق). الفهرست. دار المعرفة.
ابن بابویه، محمد بن علی(شیخ صدوق). (1416ق). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1385). علل الشرائع. مکتبة الداوری.
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1363). من لایحضره الفقیه. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1378). عیون أخبار الرضا. جهان.
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1389). الاعتقادات. موسسۀ امام هادی7.
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1415ق). المقنع. موسسۀ امام هادی7.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1406ق). منهاج السنة النبویة. جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1426ق). بیان تلبیس الجهمیة فی تاسیس بدعهم الکلامیة. مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم. دار الکتب العلمیة.
ابن حزم الأندلسی. (1416ق). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل. دار الکتب العلمیة.
ابن شاذان، فضل. (1390). روشنگری. به کوشش حسین صابری. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامى.
ابن شاذان، فضل. (1363). الایضاح. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ابن شهر آشوب، محمد بن علی. (1380). معالم العلما فی فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا. المطبعة الحیدریة.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1418). عیون الأخبار. دار الکتب العلمیة.
استرآبادی، محمد أمین. (1446). الفوائد المدنیة و الشواهد المکیة. مؤسسة النشر الإسلامی.
اشعری، علی بن اسماعیل. (1400ق). مقالات إسلامیین و إختلاف المصلین. دار النشر فرانز شتاینر.
افتخاری، ‌رضا. (1388). سیر تحول عقل گرایی و نقل گرایی در جهان اسلام و تأثیر تاریخی آن در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی. فقه و تاریخ تمدن، 22(6)، 9–35.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. (1403ق). الذریعة إلی تصانیف الشیعة. دار الأضواء.
آل‌غفور، ‌سید‌محسن. (1380). عقل گرایی و نقل گرایی در فقه سیاسی شیعه. علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم7، 14(4)، 121–138.
الهی خراسانی، علی. (1396). بررسی نگرۀ نسبت دادن قیاس به ابن جنید. جستارهای فقهی و اصولی، 8(3)، 65–90.
امام الحرمین، عبد الملک بن عبد الله. (1417ق). التلخیص فی أصول الفقه. دار البشائر الإسلامیة.
باقری، ‌حمید. (1398). تداوم اندیشۀ حدیثی سید مرتضی در سده‌های پسین:نگاهی به پیروان ایرانی و عراقی مکتب متکلمان. کنگرۀ بین المللی بزرگداشت هزارۀ سید مرتضی علم الهدی، 3(1)، 101–138.
باقلانی، محمد بن طیب. (1418). التقریب و الإرشاد (الصغیر). مؤسسة الرسالة.
بحر العلوم، محمد مهدی بن مرتضی. (1363). رجال السید بحر العلوم المعروف بالفوائد الرجالیة. مکتبة الصادق7.
بحرانی، یوسف بن احمد. (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
برنجکار، ‌رضا. (1393). عقل و عقل‌گرایی در مدرسة کلامی کوفه. پژوهش های علم و دین، 10(5)، 1–24.
بهبهانی، محمدباقر بن محمد. (1415ق). الفوائد الحائریة. مجمع الفکر الإسلامی.
بیات مختاری، مهدی. (1392). خورشید شرق در سدۀ سوم. مؤسسۀ کتاب شناسی شیعه.
توحیدی‌نیا، ‌محمدعلی. (1402). بررسی تحلیلی تعامل ائمه: با دو رویکرد عقل‌گرا و نص‌گرا؛ مطالعۀ تطبیقی گونه‌های مواجهۀ صادقین8 با سران معتزله و اصحاب اثر. تاریخ اسلام، 95(24)، 31–60.
جعفریان، ‌رسول. (1398). سیّد مرتضی، حدیث و عقل. کنگرۀ بین المللی بزرگداشت هزارۀ سید مرتضی علم الهدی، 3(1)، 81–100.
جهنی، فهد بن سعد. (1422ق). القیاس عند الإمام الشافعی. جامعة ام القری. کلیة الشریعة و الدراسات الإسلامیة.
حائری اصفهانی، محمدحسین بن عبدالرحیم. (1404ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. دار احیاء العلوم الاسلامیة.
حب الله، حیدر. (2006م). نظریة السنة فی الفکر الإمامی الشیعی التکوّن و الصیرورة. مؤسسة الإنتشار العربی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1376). الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل). مؤسسۀ معارف اسلامی امام رضا7.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1416ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
حکیم الهی، ‌عبدالمجید. (1395). عقل گرایی و نص گرایی در تشیع (با بررسی تطبیقی دیدگاه­های شیخ صدوق و شیخ مفید). پژوهشنامۀ کلام، 4(3)، 5–24.
حلی، جعفر بن حسن (محقق حلی). (1423ق). معارج الأصول. مؤسسة الامام علی7.
حلی، جعفر بن حسن (محقق حلی). (1364). المعتبر فی شرح المختصر. مؤسسۀ سید الشهدا7.
حلی، حسن بن علی. (1342). الرجال (إبن داود و البرقی). تهران: دانشگاه تهران.
حلی، حسن بن یوسف. (1402ق). رجال العلامة الحلی. الشریف الرضی.
خوئی، ابوالقاسم. (1372). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بی­جا: بی­نا.
ربانی، سید محمدعلی. (1437ق). مباحث الحجج. تقریر بحث الأصول للسید علی السیستانی. نسخة أولیة محدودة التداول.
رضاداد، علیه. (1395). مکتب حدیثی بغداد (از قرن دوم تا نیمۀ قرن پنجم هجری). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامى.
زحیلی، محمد. (1427). الوجیز فی أصول الفقه الإسلامی. دار الخیر.
زرقی، موسی و بقیعی، زهره. (1394). حجّیت قیاس مستنبط العلّه در منظر فضل بن شاذان نیشابوری. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی فضل بن شاذان نیشابوری. ابرشهر.
سرخه‌ای، احسان. (1401). روایت کتاب محور احادیث شیعه. نشر معارف اهل بیت الطاهرین:.
سید مرتضی، علی بن حسین. (1415ق). الإنتصار. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
سید مرتضی، علی بن حسین. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. گردآورنده: مهدی رجایی. دار القرآن الکریم.
سید مرتضی، علی بن حسین. (1376). الذریعة إلی أصول الشریعة. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
سیستانی، محمدرضا. (1437ق). قبسات من علم الرجال. دار المؤرخ العربی.
شافعی، محمد بن ادریس. (بی‌تا). الرسالة. شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
شبیری زنجانی، سید موسی. (بی‌تا). کتاب الصوم.
شریعتی نیاسر، ‌حامد. (1398). جایگاه حدیث نزد سیّد مرتضی و اعتبارسنجی آن. کنگرۀ بین المللی بزرگداشت هزارۀ سید مرتضی علم الهدی، 3(1)، 11–40.
شهرستانی، هبه‌الدین؛ ابن بابویه، محمد بن علی و مفید، محمد بن محمد. (1363). تصحیح الإعتقاد بصواب الإنتقاد. الشریف الرضی.
شوشتری، محمدتقی. (1410). قاموس الرجال. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
شیبانی، محمد بن حسن. (1433ق). الأصل. دار ابن حزم.
شیبانی، محمد بن حسن. (بی‌تا). الحجة على أهل المدینة. عالم الکتب.
طباطبایی، محمد بن علی. (1296ق). مفاتیح الأصول. مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
طباطبایی، محمد کاظم. (1390). تاریخ حدیث شیعه (عصر غیبت). مؤسسۀ علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الاحتجاج. نشر المرتضی.
طوسی، محمد بن حسن. (1417ق). العدة فی أصول الفقه. بی­جا: بی­نا.
طوسی، محمد بن حسن. (1427ق). رجال الطوسی (ط: حدیث). قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طوسی، محمد بن حسن. (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. مکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن. (1420). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. مکتبة المحقق الطباطبائی.
عاملی، زین‌‌الدین بن علی (شهید ثانی). (1374). تمهید القواعد. مکتب الإعلام الإسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم. (1401). فقه و مصلحت. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
عمیدی، ثامر هاشم حبیب. (1372). الشیخ الکلینی البغدادی و کتابه الکافی (الفروع). مکتب الإعلام الإسلامی. مرکز النشر.
غزالی، محمد بن محمد. (1419ق). المنخول من تعلیقات الأصول. دار الفکر.
قزوینی، عبدالجلیل بن ابو الحسین. (1358). نقض: معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض «بعض فضائح الروافض». انجمن آثار ملی.
قطیفی، منیر. (1414ق). الرافد فی علم الأصول. مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی.
کاظمی نجف‌آبادی، ‌روح‌الله. (1393). علل اختلاف شیعیان عصر حضور در تشخیص مصداق امام. امامت پژوهی، 16(4)، 43–84.
کشی، محمد بن عمر. (1404ق). اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی. مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1387). الکافی. مؤسسۀ علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر.
مالک بن أنس الأصبحی. (1415ق). المدونة الکبرى. دار الکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. مؤسسة الوفا.
مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضة المتّقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
مددی موسوی، سید احمد. (بی‌تا). نظام قانونی ولائی در فقه و اصول. انتشار الکترونیک در سایت شبکۀ اجتهاد. (https://B2n.ir/wx6775)
مدرسی طباطبائی، حسین. (1368). مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسی. ترجمۀ محمدآصف فکرت. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی.
مروارید، مهدی. (1383). دروس خارج اصول، بی‌جا: بی‌نا.
مظفر، محمد حسین. (1408). تاریخ الشیعة. دار الزهراء.
مظفر، محمد رضا. (1387). أصول الفقه (المظفر - تعلیقات الزارعی). قم: بوستان‌ کتاب‌ قم‌.
مکارم شیرازی، ناصر. (1428ق). أنوار الأصول. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب7.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (1378). قوانین الأصول. مکتبة العلمیة الاسلامیة.
ناصری امین، ‌احمد و حمزه، ‌حسین. (1402). اختلاف امامان شیعه با شیعیان در مواضع سیاسی و اجتماعی از منظر گزارش‌های تاریخی و روایی. هفت آسمان، 86(25)، 7–28.
نجاشی، احمد بن علی. (1376). فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
 
Bayhom-Daou, Tamima. (2012). al-Faḍl b. Shādhān. In Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill.
Takim, Liyakat. (2020). Then and Now: A History of Ijtihad in Twelver Shi’ism. Retrieved from Https://Www.Academia.Edu/45118251/Then_and_Now_a_History_of_Ijtihad_in_Twelver_Shi_ism.
جستارهای فقهی و اصولی
دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 42
مقالات علمی پژوهشی
خرداد 1405
صفحه 49-79

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار