انتساب قیاس‌گرایی به فضل بن شاذان؛ بازفهمی دیدگاه‌ مکتب‌های قم و بغداد

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسندگان

1 پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران.

10.22034/jrj.2025.72630.3036

چکیده

مقالۀ پیش‌رو، نسبتِ قیاس‌گرایی در رویکرد استنباطی فضل بن شاذان از چهره‌های شاخص در مدرسه عقل‌گرای هشام بن حکم را مورد بررسی قرار داده است. وی توسّط سردمداران مکتب قم و بغداد، به قیاس‌گرایی در استنباط منتسب گردیده و به همین جهت نیز عدالت و ایمان او را زیر سؤال برده‌اند. شیخ صدوق، نماینده اخبارگرایی قم، فتاوای فضل را نادرست و متأثر از قیاس دانسته و سید مرتضی، نماینده عقل‌گرایی بغداد، رویکرد فضل را ناسازگار با عدالت و شریعت تلقی کرده است. این پژوهش با تبیین مفهوم قیاس در اندیشه اهل سنت، مرور سیر تاریخی مدرسه هشام و تعاملات آن با مکاتب قم و بغداد، و همچنین نقش کلیدی فضل در توسعه این مدرسه، به تحلیل این دیدگاه‌ها می‌پردازد. شواهدی مانند اسلوب اجتهادی کتاب «العلل»، دفاع ابن جنید از فضل، و پرسش‌های ابن قتیبه، در نگاه نخست این دیدگاه‌ها را تأیید می‌کنند، اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که این نقدها بیش از آنکه ناشی از به‌کارگیری قیاس باطل در استنباط باشد، ریشه در اختلافات مکتبی، سوءتفاهم‌های اصطلاحی، خلط میان قیاس‌نماها (مانند أخذ به شواهد، مقاصد شریعت، تعلیل‌گرایی، تفریع فروع، و موافقت روحی) و عدم تفکیک اقسام قیاس (منصوص العلة، مستنبط العلة قطعی، اولویت) دارند. این مقاله نشان می‌دهد که نقدهای مطرح‌شده، عمدتاً بازتاب تلاش مکاتب قم و بغداد برای محدودسازی میراث عقل‌گرای مدرسه هشام بن حکم و رسمیت‌بخشی به مرزهای هویتی تشیع بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Attribution of Qiyās-Oriented Rationalism to Faḍl ibn Shādhān: A Reinterpretation of the Perspectives of the

نویسندگان [English]

  • ali sajjadi abbas abadi 1
  • ali Elahi Khorasani 2
1 Research Assistant at Dar al-Fiqh Specialized Center, Khurasan Islamic Seminary, Mashhad, Iran.
2 Researcher at the Islamic Research Foundation, Islamic Research Foundation, Mashhad, Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qiyas
  • Hisham ibn Hakam School
  • Fazl ibn Shadhan
  • Sheikh Sadouq
  • Sayyid Murtada
  • Ijtihad
  • Rationalism
جستارهای فقهی و اصولی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 24 آذر 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار