انتساب قیاس‌گرایی به فضل بن شاذان؛ بازفهمی دیدگاه‌ مکتب‌های قم و بغداد

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسندگان

1 پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران.

10.22034/jrj.2025.72630.3036

چکیده

مقالۀ پیش‌رو، نسبتِ قیاس‌گرایی در رویکرد استنباطی فضل بن شاذان، از چهره‌های شاخص مدرسۀ عقل‌گرای هشام بن حکم را مورد بررسی قرار داده است. وی توسط سردمداران مکتب قم و بغداد به قیاس‌گرایی در استنباط منتسب گردیده است و به همین جهت نیز عدالت و ایمان او را زیر سؤال برده‌اند. شیخ صدوق، نمایندۀ اخبارگرایی قم، فتاوای فضل را نادرست و متأثر از قیاس دانسته و سید مرتضی، نمایندۀ عقل‌گرایی بغداد، رویکرد فضل را ناسازگار با عدالت و شریعت تلقی کرده است. این پژوهش، با تبیینی مختصر از مفهوم قیاس در اندیشۀ اهل‌سنت، مرور سیر تاریخی مدرسۀ هشام و تعاملات آن با مکاتب قم و بغداد و همچنین بررسی نقش کلیدی فضل در توسعۀ این مدرسه، به تحلیل این دیدگاه‌ها می‌پردازد. شواهدی مانند اسلوب اجتهادی کتاب العلل، دفاع ابن جنید از فضل و پرسش‌های ابن قتیبه، در نگاه نخست این دیدگاه‌ها را تأیید می‌کنند؛ اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که این نقدها، بیش از آنکه ناشی از به‌کارگیری قیاس باطل در استنباط باشد، ریشه در اختلافات مکتبی، سوءتفاهم‌های اصطلاحی، خلط میان قیاس‌نماها (مانند أخذ به شواهد، مقاصد شریعت، تعلیل‌گرایی، تفریع فروع و موافقت روحی) و عدم تفکیک اقسام قیاس (منصوص‌العله، مستنبط‌العله قطعی و اولویت) دارند. این مقاله نشان می‌دهد که نقدهای مطرح‌شده، عمدتاً بازتاب تلاش مکاتب قم و بغداد برای محدودسازی میراث عقل‌گرای مدرسۀ هشام بن حکم و رسمیت‌بخشی به مرزهای هویتی تشیع بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Attribution of Qiyās-Oriented Rationalism to Faḍl ibn Shādhān: A Reinterpretation of the Perspectives of the

نویسندگان [English]

  • ali sajjadi abbas abadi 1
  • ali Elahi Khorasani 2
1 Research Assistant at Dar al-Fiqh Specialized Center, Khurasan Islamic Seminary, Mashhad, Iran.
2 Researcher at the Islamic Research Foundation, Islamic Research Foundation, Mashhad, Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qiyas
  • Hisham ibn Hakam School
  • Fazl ibn Shadhan
  • Sheikh Sadouq
  • Sayyid Murtada
  • Ijtihad
  • Rationalism

عنوان مقاله [العربیة]

نسبة القول بالقیاس إلى الفضل بن شاذان؛ إعادة فهم وجهة نظر مدرستی قم وبغداد

چکیده [العربیة]

تتناول هذه المقالة نسبة القول بالقیاس فی المنهج الاستنباطی للفضل بن شاذان، باعتباره من أبرز وجوه المدرسة العقلانیة لـ «هشام بن الحکم». فقد نُسب من قِبل أقطاب مدرستی قم وبغداد إلى استخدام القیاس فی الاستنباط، ومِن ثَمَّ وشّکوا فی عدالته وإیمانه. إذ اعتبر الشیخ الصدوق، ممثل الاتجاه الإخباری فی قم، فتاوى الفضل غیر صحیحة ومتأثرة بالقیاس، بینما رأى السید المرتضى، ممثل الاتجاه العقلانی فی بغداد، أن منهج الفضل لا یأتلف مع العدالة والشریعة. یُحلّل هذا البحث هذه الآراء عبر بیان مختصر لمفهوم القیاس فی الفکر السنی، واستعراض المسار التاریخی لمدرسة هشام وتفاعلاتها مع مدرستی قم وبغداد، فضلاً عن الدور المحوری للفضل فی تطویر هذه المدرسة.
وإن کانت أدلةٌ کالأسلوب الاجتهادی فی کتاب «العلل»، ودفاع ابن الجُنید عن الفضل، وأسئلة ابن قتیبة تُؤیّد هذه الآراء فی النظرة الأولى، إلا أن التحقیق الدقیق یُظهر أن هذه الانتقادات ترجع فی جوهرها إلى الخلافات المذهبیة، والتداخلات الاصطلاحیة، والخلط بین "شبیه القیاس" (کالأخذ بالشواهد، ومقاصد الشریعة، والتعلیل، وتفریع الفروع، والموافقة الروحیة) وعدم التفکیک بین أقسام القیاس (منصوص العلة، ومستنبط العلة القطعی، والأولویة)، أکثر من کونها ناتجة عن استعمال القیاس الباطل فی الاستنباط. وتُبیّن المقالة أن الانتقادات المطروحة کانت تسعى أساساً إلى تحجیم التراث العقلانی لمدرسة هشام بن الحکم ورسم الحدود الهویاتیة للشیعة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • القیاس
  • مدرسة هشام بن الحکم
  • الفضل بن شاذان
  • الشیخ الصدوق
  • السید المرتضى
  • الاجتهاد
  • العقلانیة

در دست اقدام ....