توزیع تعهدات غیرمالی مورث برای وراث از منظر فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسنده

دانش پژوه سطح چهار فقه و حقوق خصوصی. مجتمع فقه، حقوق و قضای اسلامی. قم. ایران.

10.22034/jrj.2025.72575.3032

چکیده

انسان در جریان زندگی خویش، به‌واسطۀ قراردادها و سایر وقایع حقوقی، با تعهدات متنوعی روبه‌رو می‌شود. برخی از این تعهدات ماهیتی شخصی دارند و به دلیل وابستگی به ویژگی‌های فردی متعهد، با مرگ او پایان می‌پذیرند. در مقابل، دسته‌ای دیگر قائم به شخص نبوده و انجام آن‌ها به توانایی‌های فردی وابسته نیست. پرسش اصلی پژوهش آن است که در صورت فوت متعهد، آیا این تعهدات به وراث منتقل می‌شوند یا ساقط خواهند شد؟
این تحقیق با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی - تحلیلی و انتقادی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دربارۀ ماهیت حقوقی ترکه، سه دیدگاه عمده وجود دارد: بقای مالکیت مورث، انتقال فوری به وراث و شخصیت حقوقی مستقل ترکه. دیدگاه نخست بیشتر بر آیات، روایات و اجماع فقها استوار است؛ دیدگاه دوم افزون بر این مبانی، بر قواعد اصولی مانند «المال لا یبقی بلا مالک» تکیه دارد و دیدگاه سوم با تأثیرپذیری از حقوق غربی، بر تعیین زمان دقیق انتقال ترکه و تعلیق تصرف وراث تا پایان تصفیه تأکید می‌کند.
نتیجۀ تحلیلی پژوهش آن است که با تلفیق سه نظریۀ یادشده، می‌توان از مفهوم شخصیت اعتباری موقت ترکه در فقه امامیه بهره گرفت؛ بدین معنا که دارایی متوفی تا زمان تصفیه، دارای حیات حقوقی مستقل است و پس از انجام دیون، به صورت قطعی به وراث منتقل می‌شود. همچنین بررسی‌ها نشان داد که دیون مالی قابل انتقال به وراث هستند؛ اما دیون غیرمالی به دلیل ماهیت شخصی، با مرگ متوفی پایان می‌یابند، حتی اگر آثار مالی تبعی داشته باشند. بر این اساس، نظام حقوقی ایران در زمینۀ تعهدات غیرمالی متوفی با خلأ تقنینی مواجه است و این امر موجب بروز اختلاف‌نظرها و چالش‌های عملی در رویۀ قضایی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Distribution of non-financial obligations of the heir to the heirs from the perspective of Imamiyyah jurisprudence and Iranian law

نویسنده [English]

  • Ehsan Hazratzadeh
Level (4) Scholar of Jurisprudence and Private Law, Specialized Center for Jurisprudence and Law, Qom, Iran.
چکیده [English]

During the course of life, a person incurs various obligations through contracts, unilateral juridical acts, and legal events. Certain obligations are intrinsically personal in nature and, due to their dependence upon the specific characteristics or capacities of the obligor, are extinguished upon death. By contrast, another category of obligations lacks an inherently personal character, and their performance does not depend upon the individual attributes of the obligor. The principal question addressed in this study is whether, upon the obligor’s death, such obligations are transferred to the heirs or instead lapse entirely.
Employing a library-based research method and adopting a descriptive, analytical, and critical approach, this study demonstrates that three principal theories have been advanced concerning the legal nature of the estate in Imāmī jurisprudence and Iranian law: (1) the continuance of the decedent’s ownership after death; (2) the immediate transfer of ownership to the heirs; and (3) the recognition of the estate as an independent juridical entity.
The first theory is primarily grounded in Qurʼānic verses, narrations (ḥadīth), and the consensus (ijmāʿ) of jurists. The second theory, in addition to these sources, relies upon jurisprudential maxims such as the principle that “property cannot remain without an owner” (al-māl lā yabqā bilā mālik). The third theory—shaped in part by comparative engagement with Western legal systems—emphasizes the precise determination of the moment of transfer and the suspension of the heirs’ right of disposition until the completion of estate administration and settlement.
The analytical conclusion of this study is that, through a synthesis of these three perspectives, the notion of a temporary juridical personality of the estate can be derived within Imāmī jurisprudence. According to this view, the property of the deceased acquires an independent legal status from the moment of death until the completion of settlement procedures. Only after the discharge of debts and obligations does definitive ownership transfer to the heirs.
The findings further indicate that pecuniary debts are transferable and are satisfied from the estate prior to distribution. Non-pecuniary obligations, however, due to their intrinsically personal character, are extinguished upon the death of the deceased, even where they entail incidental financial consequences. In this respect, the Iranian legal system appears to confront a legislative lacuna concerning the treatment of the deceased’s non-pecuniary obligations, resulting in divergent doctrinal opinions and practical challenges within judicial practice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Continuance of Ownership
  • Non-Pecuniary Obligations
  • Heirs’ Right of Possession
  • Juridical Personality of the Estate
  • Actual Death

عنوان مقاله [العربیة]

توزیع التزامات المورث غیر المالیة على الورثة من منظور الفقه الإمامی والقانون الإیرانی

چکیده [العربیة]

یواجه الإنسان فی خضم حیاته جملة من الالتزامات المتنوعة الناشئة عن العقود أو غیرها من الوقائع القانونیة. بید أن بعض هذه الالتزامات تکتسی صبغة شخصیة؛ فبسبب ارتباطها الوثیق بخصائص المتعهد وصفاته الفردیة، فإنها تنقضی بوفاته.
وفی المقابل، هناک طائفة أخرى من الالتزامات لا تقوم على الاعتبار الشخصی ولا یرتبط اداؤها بالقدرات الفردیة للمتعهد؛ وسؤال البحث الرئیس لهذه الدراسة هو: هل تنتقل هذه الالتزامات إلى الورثة فی حال وفاة المتعهد أم أنها تسقط بوفاته؟
لقد أنجز هذا البحث باتباع المنهج المکتبی وبمنظور وصفی تحلیلی ونقدی. وتظهر النتائج وجود ثلاث رؤى اساسیة حول الماهیة القانونیة للترکة: بقاء ملکیة المورث، الانتقال الفوری للورثة، والشخصیة الاعتباریة المستقلة للترکة. تستند الرؤیة الأولى غالبا إلى الآیات والروایات وإجماع الفقهاء؛ أما الرؤیة الثانیة فترتکز -علاوة على تلک الأسس- على قواعد أصولیة مثل "المال لا یبقى بلا مالک"؛ والرؤیة الثالثة، بتأثرها بالحقوق الغربیة، تؤکد على تعیین الزمان الدقیق لانتقال الترکة وتعلیق تصرف الورثة حتى إنتهاء التصفیة.
تتمثل النتیجة التحلیلیة لهذا البحث فی أنه یمکن من خلال التوفیق بین النظریات الثلاث المذکورة، الاستفادة من مفهوم "الشخصیة الاعتباریة المؤقتة للترکة" فی الفقه الإمامی؛ بمعنى إن أموال المتوفى تتمتع بحیاة حقوقیة مستقلة حتى زمن التصفیة، وبعد أداء الدیون تنتقل بشکل قطعی إلى الورثة.
کما أظهرت الدراسات أن الدیون المالیة قابلة للانتقال إلى الورثة، أما الدیون غیر المالیة فتنقضی بوفاة المتوفى نظرا لماهیتها الشخصیة، حتى وإن کانت لها آثار مالیة تبعیة. وبناء على ذلک، یواجه النظام الحقوقی الإیرانی فراغا تشریعیاً فی مجال التزامات المتوفى غیر المالیة، مما یؤدی إلى بروز اختلاف فی وجهات النظر وتحدیات عملیة فی السیاق القضائی.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • بقاء ملکیة الورثة
  • الالتزامات غیر المالیة
  • تصرف الورثة
  • الشخصیة الاعتباریة للترکة
  • الموت الحقیقی

به فایل PDF مراجعه نمایید.

  1. آل عصفور، حسین بن محمد. (1379). سداد العباد و رشاد العباد. قم: محلاتی.
  2. ابن بابویه، محمد بن علی. (1363). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  3. ابن سعید، یحیی بن احمد. (1405ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه سید الشهدا7.
  4. ابن عابدین، علاءالدین. (1415ق). تکملة حاشیة رد المختار. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  5. ابن قدامه، عبدالله. (بی‌تا). المغنی. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  6. ابن منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  7. اصفهانی، محمدحسین. (1427ق). حاشیة المکاسب (اصفهانی). قم: ذوی القربی.
  8. اعرجی، عبدالمطلب بن محمد. (1416ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  9. امامی، میر سید حسن. (1368). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  10. انصاری، محمد بن شجاع. (1381). معالم الدین فی فقه آل یاسین. قم: مؤسسة الإمام الصادق7
  11. انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1415ق). الوصایا و المواریث. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  12. انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1415ق). کتاب الزکاة (انصاری). قم:‌ مجمع الفکر الاسلامی.
  13. انصاری، مسعود؛ طاهری، محمدعلی. (1384). دانشنامه حقوق خصوصی. تهران: محراب فکر.
  14. بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی. (1362). بلغة الفقیه. تهران: مکتبة الصادق علیه‌السلام.
  15. بحرانی، یوسف بن احمد. (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  16. بلخی، مقاتل بن سلیمان. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. الطبعة الأولی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1389). حقوق تعهدات. تهران: دانشگاه تهران.
  18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1393). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
  19. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (بی‌تا). وصیت - ارث. تهران: امیرکبیر.
  20. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
  21. حر عاملی، محمد بن حسن. (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیت : لإحیاء التراث.
  22. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد. (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة (ط. الحدیثة). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. حقی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
  24. حلی، جعفر بن حسن. (1364). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سید الشهدا7.
  25. حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
  26. حلی، حسن بن یوسف. (1374). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  27. حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  28. حلی، حسن بن یوسف. (1414ق). تذکرة الفقهاء (ط الحدیثة: الطهارة إلی الجعالة). قم: مؤسسة آل‌البیت : لإحیاء التراث.
  29. حلی، حسن بن یوسف. (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
  30. حمیری، نشوان بن سعید. (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. الطبعة الأولی، دمشق: دار الفکر.
  31. خراسانی، محمدکاظم (آخوند خراسانی). (1406ق). حاشیة المکاسب (آخوند). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات.
  32. خمینی، سید روح‌الله. (1409ق). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
  33. خوئی، سید ابوالقاسم. (1413ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
  34. رعینی، حطاب. (1416ق). مواهب الجلیل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  35. زمخشری، محمود بن عمر. (1386). مقدمة الأدب. تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.
  36. زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
  37. سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن. (1381). کفایة الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  38. سمرقندی، علاءالدین. (1414ق). تحفة الفقها. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  39. سنهوری، عبدالرزاق. (1390). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. قم: دانشگاه قم.
  40. سیستانی، علی. (1415ق). منهاج الصالحین. قم: مکتب آیت‌الله العظمی السید السیستانی.
  41. شروانی، علی. (1377ق). حواشی الشروانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  42. شهیدی، مهدی. (1382). آثار قراردادها. تهران: مجد.
  43. شهیدی، مهدی. (1384). ارث. نوبت چاپ پنجم، تهران: انتشارات مجد.
  44. شهیدی، مهدی. (1384). تشکیل قراردادها و تعهدات. نوبت چاپ چهارم، تهران: انتشارات مجد.
  45. شهیدی، مهدی. (1385). سقوط تعهدات. تهران: انتشارات مجد.
  46. صفائی، سید حسین. (1380). اشخاص و محجورین. تهران: انتشارات سمت.
  47. طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  48. طبرسی، فضل بن حسن. (بی‌تا). مجمع‌البیان. بیروت: دارالمعرفة.
  49. طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین. تهران: مکتبة المرتضویة.
  50. طوسی، محمد بن الحسن. (1365). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  51. طوسی، محمد بن حسن. (1363). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  52. طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة.
  53. طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  54. عاملی، زین‌‎الدین بن علی (شهید ثانی). (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  55. فاروقی، حارث سلیمان. (1998م). المعجم القانونی. طبعة جدیدة، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
  56. فاضل هندی، محمد بن حسن. (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  57. فخرالمحققین، محمد بن حسن. (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان.
  58. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
  59. قاضی، منصور. (2006م). معجم اصطلاحات القانونیه. الطبعة الأولی، بیروت: الموسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع.
  60. قضایی، صمد. (1368). پزشکی قانونی. تهران: دانشگاه تهران.
  61. کاتوزیان، ناصر. (1369). مقدمه علم حقوق. نوبت چاپ دوازدهم، تهران: بهنشر.
  62. کاتوزیان، ناصر. (1380). درس‌هایی از شفعه، وصیت، ارث. نوبت چاپ دوم، تهران: دادگستر.
  63. کاتوزیان، ناصر. (1382). نظریه عمومی تعهدات. نوبت چاپ دوم، تهران: میزان.
  64. کاشانی، ابوبکر. (1409ق). بدائع الصنائع. پاکستان: المکتبة الحبیبیة.
  65. کرکی، علی بن حسین. (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
  66. کلینی، محمد بن یعقوب. (1387). الکافی (دارالحدیث). قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر.
  67. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1363). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  68. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1406ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
  69. مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
  70. محقق داماد، سید مصطفی. (1395). نظریۀ عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. نوبت چاپ چهارم، تهران: انتشارات علوم اسلامی.
  71. مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر.
  72. مصری، زین‌الدین بن نجیم. (1418ق). البحر الرائق. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  73. مطرزی، ناصر بن عبدالسید. (1979م). المغرب فی ترتیب المعرب. سوریه: مکتبة أسامة بن زید.
  74. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  75. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (1375). غنائم الأیام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مکتب الإعلام الإسلامی. مرکز النشر.
  76. نجاشی، احمد بن علی. (1402). رجال النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  77. نووی، محی‌الدین. (بی‌تا). المجموع. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  78. نوین، پرویز؛ و خواجه پیری، عباس. (1378). حقوق مدنی ۸. نوبت چاپ اول، تهران: گنج دانش.
  79. وجدانی فخر، قدرت الله. (1384). الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة. قم: سما قلم.
  80. هندی، ملیباری. (1418ق). فتح المعین. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  81. یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم. (1421ق). العروة الوثقی (عدة من الفقها، جامعه مدرسین). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  82. Colin, A., & Capitant, H. (1988). Cours élémentaire de droit civil français (5e éd.). Dalloz.
  83. Ghestin, J., Billiau, M., & Loiseau, G. (2005). Traité de droit civil: Le régime des créances et des dettes. L.G.D.J.
  84. Nicod, M. (2014). La continuation de la personne du défunt: Principe général du droit français des successions? Presses de l’Université Toulouse 1 Capitole.