تقسیم واجب به تعبدی و توصلی از منظری جدید

نوع مقاله : پژوهشی (داوری عادی)

نویسندگان

1 مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم و استادیار جامعة المصطفی العالمیة قم . ایران

2 دانش آموخته سطح سه تخصصی مدرسی فقه و اصول

10.22034/jrj.2026.72966.3062

چکیده

تقسیم واجب به تعبدی و توصلی به شکل صریح، تقسیمی نوپدید در اصول فقه شیعه است و بر مبنای این تقسیم، تفاوت واجب تعبدی با دیگر واجبات ناشی از این است که واجب تعبدی مشروط به قصد امتثال امر است؛ اما برخی از اصولیان گفته‌اند مشروط کردن واجب به قصد امتثال امر با مشکلات متعددی مواجه است؛ از جمله اشکال دور، اشکال اخذ اجرت در برابر عبادات نیابتی، اشکال اخذ اجرت بر واجبات تعبدی و عبادی بودن مقدمات سه‌گانۀ نماز. در برابر این مشکلات، جواب‌های متعددی مطرح شده است؛ اما به نظر می‌رسد این مشکلات به شکل اساسی حل نشده‌اند و این ما را در برابر این سؤال قرار می‌دهد که آیا تفاوت میان واجبات تعبدی با دیگر واجبات، منشأ دیگری ندارد که خالی از این مشکلات باشد؟
این تحقیق که به روش تحلیلی و توصیفی انجام گرفته است، درصدد پاسخ به همین سؤال، با ارائۀ تعریفی دیگر از واجبات تعبدی است؛ تعریفی که این مشکلات و برخی مشکلات دیگر را از اساس حل می‌کند و علاوه بر این، برخی از واجبات مانند خمس و زکات را نیز از دایرۀ واجبات تعبدی خارج می‌کند. این تعریف مبتنی بر این نکته است که تفاوت واجبات تعبدی با دیگر واجبات، به دلیل مقیّد بودن آن‌ها به قید بیرونیِ قصد امتثال امر نیست، بلکه ناشی از ماهیت درونی و عبادی خود این واجبات و قصدی بودن عنوان عبادت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A New Perspective on the Classification of Obligations into Devotional and Non-Devotional Acts

نویسندگان [English]

  • Ahmad Ekrami 1
  • Hasan Amanzadeh 2
1 Instructor of advanced-level studies at the Qom Seminary & Assistant Professor Al-Mustafa International University Qom. Iran
2 Graduate of Level 3 from the Specialized Center for the Training of Instructors in Jurisprudence and Principles of Jurisprudence
چکیده [English]

The explicit classification of obligations into devotional (taʿabbudī) and non-devotional (tawṣulī) is a relatively recent categorization in Shīʿī uṣūl al-fiqh. According to this classification, the distinction between a taʿabbudī obligation and other obligations lies in the fact that the performance of a taʿabbudī obligation is conditioned upon the intention to comply with the command (qaṣd al-imtithāl).
However, some Uṣūlī scholars have argued that conditioning an obligation (wājib) upon the intention to comply with the command gives rise to several difficulties, including the problem of circularity (dawr), the problem of receiving remuneration for acts of worship performed by proxy, the problem of receiving remuneration for taʿabbudī obligations, and the devotional nature of the three preliminaries of prayer. Various answers have been advanced in response to these problems. Nevertheless, it seems that these issues have not been satisfactorily resolved at a fundamental level. This raises the question of whether the distinction between tasʿabbudī obligations and other obligations may derive from an alternative basis—one that is not susceptible to these problems.
This study, using a descriptive-analytical method, seeks to answer this question by proposing an alternative definition of taʿabbudī obligations. This definition fundamentally resolves these challenges, as well as several others, and moreover excludes certain obligations—such as khums and zakāt—from the category of taʿabbudī obligations. This definition is based on the premise that the distinction between taʿabbudī obligations and other obligations does not arise from their being externally conditioned upon the intention to comply with the divine command (qaṣd al-imtithāl). Rather, it stems from the intrinsic devotional nature of these obligations themselves and from the intentional character of the concept of worship (ʿibādah).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Devotional
  • Non-Devotional
  • Taqarrubī
  • Intention of Drawing Close to God
  • Intention to Comply with the Divine Command (qaṣd al-imtithāl)
  • Worship
  • Sincerity (ikhlāṣ)
  • Ostentation (rīyāʾ)

عنوان مقاله [العربیة]

تقسیم الواجب إلى التعبدی والتوصلی من منظور جدید

چکیده [العربیة]

یُعتبر تقسیم الواجب إلى التعبدی والتوصلی بصورته الصریحة تقسیماً حدیثاً فی أصول فقه الشیعة. وبناءً على هذا التقسیم، فإن الفارق بین الواجب التعبدی وغیره من الواجبات ینشأ من کون الواجب التعبدی مشروطاً بقصد امتثال الأمر. غیر أن بعض الأصولیین ذکروا أن اشتراط الواجب بقصد امتثال الأمر یواجه إشکالات متعددة، منها: إشکال الدور، وإشکال أخذ الأجرة على العبادات النیابیة، وإشکال أخذ الأجرة على الواجبات التعبدیة، وعبادیة المقدمات الثلاث للصلاة. وقد قُدّمت إجابات متعددة لمواجهة هذه الإشکالات، لکن یبدو أنها لم تُحلّ بشکل أساسی، مما یضعنا أمام السؤال التالی: هل للفارق بین الواجبات التعبدیة وغیرها منشأ آخر خالٍ من هذه الإشکالات؟
اعتمدت هذه الدراسة على المنهج الوصفی التحلیلی للإجابة عن هذا السؤال عبر تقدیم تعریف آخر للواجبات التعبدیة یحل هذه المشکلات ومشکلات أخرى من الأساس، ویخرج بعض الواجبات مثل الخمس والزکاة من دائرة الواجبات التعبدیة. یعتمد هذا التعریف على نقطة مفادها أن تمیّز الواجبات التعبدیة عن غیرها لیس بسبب تقییدها بقید خارجی وهو قصد امتثال الأمر، بل ینشأ من الماهیة الداخلیة العبادیة لهذه الواجبات وکون عنوان العبادة أمراً قصدیاً.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • التعبدی
  • التوصلی
  • التقربی
  • قصد القربة
  • قصد امتثال الأمر
  • العبادة
  • الإخلاص
  • الریاء

به فایل کلی مقالات مراجعه نمایید

  1. قرآن کریم

    1. ابن عاشور، محمد طاهر. (1425ق). مقاصد الشریعة الاسلامیة. قطر: وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة.
    2. ابن فارس، احمد. (1414ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مرکز انتشارت دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم.
    3. انصاری، مرتضی. (1383). مطارح الانظار. چاپ دوم، قم : مجمع الفکر الاسلامی.
    4. انصاری، مرتضی. (1415ق). المکاسب. قم : المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الاعظم الانصاری .
    5. آخوند خراسانی، محمد کاظم. (1409ق). کفایة الاصول. قم : مؤسسة آل البیت: لاحیاء التراث
    6. بقوری، محمد بن ابراهیم. (1414ق). ترتیب الفروق و اختصارها. المملکة المغربیة : وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة.
    7. جمعی از نویسندگان (شاهرودی، سید محمود). (1423ق). موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت علیهم السلام. قم : مؤسسۀ دایرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت:.
    8. خویی، سید ابوالقاسم. (1419ق). المحاضرات فی اصول الفقه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. چاپ اول، بیروت : دار الشامیة.
    10. صالحی مازندرانی، اسماعیل. (1422ق). مفتاح الاصول. قم: صالحان
    11. صدر، محمد باقر. (1426ق). بحوث فی علم الاصول. چاپ سوم. قم: مؤسسة دایرة المعارف الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت:.
    12. طاهری، محمد حسین. (1401). امکان سنجی قصد قربت در واجبات تعبدی. پژوهه­های اصولی. شمارۀ 33، ص 109.
    13. طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    14. طوفی صرصری، سلیمان بن عبدالقوی. (1407ق). شرح مختصر الروضة. بیروت: مؤسسة الرسالة.
    15. فاضل لنکرانی، محمد. (1381). اصول فقه شیعه. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار:.
    16. فاضل لنکرانی، محمد. (1428ق). دراسات فی الاصول. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار:.
    17. قربانی خراسانی، علی و شمس آبادی، هادی (1397). بررسی مراحل امکان و عدم امکان اخذ قصد قربت در تعبدیات. مصباح الفقاهة. شمارۀ 3، ص 77.
    18. مسجد سرایی، حمید. (1393). اعتبار قصد قربت در واجبات تعبدی. پژوهه ­های فقهی. دورۀ 10، شمارۀ 1، ص 25.
    19. مقدسی، عبدالله بن احمد بن قدامه. (بی­تا). المغنی، بیروت: دار الکتب العربی للنشر و التوزیع.
    20. میرزای قمی، ابوالقاسم. (1430ق). القوانین المحکمة فی الاصول المتقنة. قم: احیاء الکتب الاسلامیة.
    21. نایینی، محمد حسین. (1376). فوائد الاصول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.