تحلیل و نقد نظریه ضمان بیت المال در جنایت کمتر از نفس در فرض عدم دسترسی به جانی

نوع مقاله : پژوهشی (داوری عادی)

نویسنده

مدرس سطح عالی حوزه علمیه قم و عضو گروه فقه جزاء موسسه عالی فقه و علوم اسلامی قم. ایران.

10.22034/jrj.2025.72069.3000

چکیده

قانون مجازات اسلامی به پیروی از فقه اسلامی، در برخی موارد بیت‌المال را مسئول پرداخت دیه دانسته است. سؤالی که در این راستا قابل طرح خواهد بود، این است که آیا می‌توان در جنایت کمتر از نفس، در فرضی که جانی در دسترس نیست؛ مانند اینکه فرار کرده یا فوت شده است، بیت‌المال را ضامن پرداخت دیه دانست؟ این مسئله در کتب فقهی فقیهان یافت نمی‌شود. در نوشتۀ حاضر که در چارچوب دانش فقه و با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای و با روش تحلیلی - اجتهادی سامان یافته است، به سه دلیل از مهم‌ترین ادله، یعنی روایات خاص ناظر به جنایت کمتر از نفس، روایات مشتمل بر تعلیل «لا یبطل» و استفاده از بیت‌المال در جهت مصلحت مسلمین، برای اثبات ضمان بیت‌المال اشاره شد که هر یک با تعدادی از اشکالات دلالی مواجه بودند. در پایان حاصل آمد که بر اساس اصل شخصی بودن مجازات که از اصول مسلم حقوقی است، در محل بحث، خود جانی ضامن است و بیت‌المال ضامن نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis and Critique of the Theory of Bayt al-Māl Liability for Bodily Injuries Short of Homicide When the Perpetrator Is Inaccessible

نویسنده [English]

  • Yazdan Taherabadi
Memeber of the Department of Panel Jurisprudence Higher Institute Of Jurisprudence & Islamic Sceinces Qom. Iran
چکیده [English]

The Islamic Penal Code, following Islamic jurisprudence, recognizes the Bayt al-Māl as liable for the payment of dīyah in certain cases. In this context, an important question arises: Can the Bayt al-Māl be held liable for the payment of dīyah in cases of bodily injury short of homicide when the perpetrator is inaccessible, such as when the perpetrator has fled or died? This issue does not appear to have been addressed in the classical jurisprudential works of Muslim jurists. 
The present study, conducted within the framework of Islamic jurisprudence and based on library research using an analytical-ijtihādī method, examines three of the most significant arguments advanced in support of the liability of the Bayt al-Māl: specific traditions concerning bodily injuries short of homicide; traditions containing the rationale expressed by the phrase lā yubṭal (i.e., “it should not be forfeited”); and the use of the Bayt al-Māl in pursuit of the interests of the Muslim community. Each of these arguments, however, faces several interpretive and evidentiary objections. It is ultimately concluded that, based on the principle of the personal nature of criminal liability—which is a well-established principle of law—the perpetrator himself bears liability in the case under discussion, and the Bayt al-Māl does not bear such liability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bayt al-Māl
  • Bodily Injury Short of Homicide
  • Inaccessibility of the Perpetrator
  • Lā Yubṭal
  • Interests of the Muslim Community

عنوان مقاله [العربیة]

تحلیل ونقد نظریة ضمان بیت المال فی الجنایة على ما دون النفس عند عدم الوصول إلى الجانی

چکیده [العربیة]

اعتبر قانون العقوبات الإسلامی — تبعاً للفقه الإسلامی — أن بیت المال هو المسؤول عن دفع الدیة فی بعض الحالات. والسؤال المطروح هنا: هل یمکن فی الجنایة على ما دون النفس عند تعذر الوصول إلى الجانی (کما لو فرّ أو مات) اعتبار بیت المال ضامناً لدفع الدیة؟
هذه المسألة لا تُوجد صراحة فی کتب الفقهاء القدامى.
تناولت هذه المقالة المنظمة فی إطار علم الفقه وبالمراجعة للمصادر المکتبیة ووفق المنهج التحلیلی الاجتهادی، ثلاثة من أهم الأدلة: الروایات الخاصة الناظرة إلى الجنایات دون النفس، والروایات المشتملة على تعلیل «لا یَبطل»، والاستناد إلى مبدأ توظیف بیت المال فی سبیل مصلحة المسلمین لإثبات ضمان بیت المال، حیث واجه کل منها إشکالات دلالیة متعددة. وخلصت المقالة فی النهایة إلى أنه بناءً على "أصل شخصیة العقوبة" الذی یُعدّ من الأصول المسلّمة حقوقیاً، فإن الجانی نفسه هو الضامن فی محل البحث ولا ضمان على بیت المال.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • بیت المال
  • الجنایة على ما دون النفس
  • عدم الوصول إلى الجانی
  • لا یبطل
  • مصلحة المسلمین

در دست اقدام است

  1. قرآن کریم.

    قانون مجازات اسلامی. (1370).

    قانون مجازات اسلامی. (1392).

    1. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
    2. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1413ق). من لا یحضره الفقیه. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    3. ابن ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    4. بای، حسینعلی. (1402). پرداخت دیه از بیت‌المال. چاپ دوم. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    5. خویی، سید ابوالقاسم. (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال. بی­جا: بی‌نا.
    6. خویی، سید ابوالقاسم (موسوی). (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
    7. خویی، سید ابوالقاسم (موسوی). (1422ق). محاضرات فی أصول الفقه. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
    8. خمینی، سید روح الله. (1415ق). مناهج الوصول إلى علم الأصول. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    9. حلّی، احمد بن محمد اسدی. (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    10. حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (علامه حلی). (1410ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    11. حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (علامه حلی). (1413ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    12. حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (علامه حلی). (1411ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: مؤسسۀ چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    13. حلّی، جعفر بن حسن (محقق حلی). (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چاپ دوم. قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
    14. حلّی، جعفر بن حسن (محقق حلی). (1412ق). نکت النهایة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    15. شبیری زنجانی، سید موسی. (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسۀ پژوهشی رای‌پرداز.
    16. طوسی، محمد بن حسن (ابو جعفر). (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. چاپ دوم. بیروت: دارالکتاب العربی.
    17. طوسی، محمد بن حسن (ابو جعفر). (1407ق). تهذیب الأحکام. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
    18. عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت ع 
    19. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول). (1410ق). اللمعةالدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دارالتراث.
    20. عاملی، کرکی، علی بن حسین (محقق ثانی). (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. چاپ دوم. قم: مؤسسۀ آل البیت ع
    21. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. (1429ق). الکافی. قم: الطبع الإسلامی.
    22. لنکرانی، محمد فاضل موحدی. (1421ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - القصاص. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهارع
    23. نرم‌افزار گنجینۀ استفتائات قضایی. مرکز تحقیقات فقهی - حقوقی قوۀ قضاییه.
    24. نجفی (بستان)، جعفر. (1443ق). العلة و الحکمة. قم: مؤسسۀ السبطین العالمیة.
    25. نجفی، محمد حسن (صاحب جواهر). (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. چاپ هفتم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.