بررسی خسارت ناشی از اعتماد درفقه وحقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی (داوری عادی)

نویسندگان

1 دانشجوی فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران، تهران. ایران.

2 رییس دانشکده حقوق دانشگاه تربیت مدرس تهران، تهران. ایران.

10.22034/jrj.2026.72610.3049

چکیده

در حقوق قراردادها، جبران خسارت ناشی از نقض تعهدات، یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایت از انتظارات مشروع طرفین است. در کنار خسارت‌های ناشی از فوت منفعت و استرداد، نوع دیگری از خسارت به نام «خسارت ناشی از اعتماد» وجود دارد که شامل زیان‌های واردشده به طرف متعهدٌله، به دلیل اتکا و اعتماد عقلایی به انعقاد یا اجرای قرارداد است. در نظام‌های حقوقی مانند کامن‌لا، این نوع خسارت به رسمیت شناخته شده و نقش مهمی در تحقق عدالت قراردادی دارد.
در حقوق ایران، باوجود آنکه اصطلاح «خسارت اعتماد» به صورت صریح در متون قانونی و فقهی مطرح نشده است، قواعدی همچون قاعدۀ لاضرر، قاعدۀ غرور و قاعدۀ تسبیب می‌توانند مبانی فقهی و حقوقی قابل اتکایی برای شناسایی و حمایت از این نوع خسارت فراهم کنند.
این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی و حقوقی، به بررسی امکان‌سنجی شناسایی خسارت ناشی از اعتماد در فقه اسلامی و حقوق موضوعۀ ایران می‌پردازد و در نهایت، ضرورت بازنگری در قوانین یا توسعۀ تفسیر قضایی برای جبران این نوع خسارت را تبیین می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Legal Foundations of Reliance Damages in Imāmī Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان [English]

  • Leila Jahanian 1
  • Morteza Shahbazinia 2
1 Azad Islamic Univercity
2 Dean of the Faculty of Law, Tarbiat Modares University
چکیده [English]

In contract law, compensation for losses arising from the breach of contractual obligations constitutes a primary mechanism for protecting the contracting parties’ legitimate expectations. Alongside expectation damages and restitution, a distinct category known as “reliance damages” addresses losses incurred when a party reasonably relies on the formation or performance of a contract. While common law systems explicitly recognize reliance damages to advance contractual justice, Iranian statutory law and traditional jurisprudential texts do not explicitly employ this term. Nevertheless, foundational principles of Islamic jurisprudence—namely qāʿidat lā ḍarar (the principle of harm prevention), qāʿidat al-ghurūr (the principle of deceit/misleading action), and qāʿidat al-tasbīb (the principle of indirect causation)—offer robust jurisprudential and legal grounds for recognizing and enforcing this remedy.
Utilizing a descriptive-analytical methodology applied to classical Imāmī jurisprudence and modern Iranian positive law, this study examines the legal feasibility of institutionalizing reliance damages within the Iranian legal system. The research concludes that providing full remedy for reliance-based losses requires either legislative reform or a broader judicial interpretation of existing legal doctrines.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Reliance Damages
  • Lā Ḍarar Principle
  • Ghurūr Principle
  • Tasbīb Principle
  • Contractual Liability
  • Iranian Law
  • Imāmī Jurisprudence

عنوان مقاله [العربیة]

أسس التعویض عن الأضرار الناجمة عن الاعتماد فی الفقه والقانون الإیرانی

چکیده [العربیة]

فی قانون العقود، یُعدّ التعویض عن الأضرار الناجمة عن الإخلال بالالتزامات أحد أهم الأدوات لحمایة التوقعات المشروعة للطرفین. وإلى جانب التعویض عن تفویت المنفعة والاسترداد، یبرز نوع آخر من التعویض یُعرف بـ "التعویض عن الأضرار الناجمة عن الاعتماد"، والذی یشمل الأضرار والکسور التی تلحق بالمتعهد له نتیجة الاعتماد والمعقولیة فی إبرام العقد أو تنفیذه. وقد أُقِرَّ هذا النوع من التعویض فی الأنظمة القانونیة مثل "القانون العام" (Common Law)، حیث یلعب دوراً هاماً فی تحقیق العدالة العقدیة.
وفی القانون الإیرانی، وعلى الرغم من عدم طرح مصطلح "خسارة الاعتماد" بشکل صریح فی النصوص القانونیة والفقهیة، فإن القواعد الفقهیة والقانونیة مثل "قاعدة لا ضرر"، و"قاعدة الغرور"، و"قاعدة التسبیب" یمکن أن توفر أسساً فقهیة وقانونیة موثوقة للتعرف على هذا النوع من التعویض وحمایته.
تتناول هذه المقالة—وفق المنهج الوصفی التحلیلی وبالاستناد إلى المصادر الفقهیة والقانونیة—إمکانیة التعرف على التعویض عن الأضرار الناجمة عن الاعتماد فی الفقه الإسلامی والقانون الوضع الإیرانی، وتخلص فی النهایة إلى تبیین ضرورت إعادة النظر فی القوانین أو توسیع التفسیر القضائی لجبر هذا النوع من الضرر.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الأضرار الناجمة عن الاعتماد
  • قاعدة لا ضرر
  • قاعدة الغرور
  • قاعدة التسبیب
  • المسؤولیة العقدیة
  • القانون الإیرانی
  • الفقه الإمامی

اصل مقاله

در دست اقدام ...

مراجع

  1. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران

    قانون آیین دادرسی مدنی

    1. ابن‌اثیر، مجدالدین مبارک بن محمد. (1418ق). النهایة فی غریب الحدیث.بیروت: دارالکتب العلمیه.
    2. اسکندریان، حسن و روشنعلی شکاری. (1393). قواعد فقه، بخش مدنی. تهران: نشر میزان.
    3. انصاری، شیخ مرتضی. (1419ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    4. ایروانی، باقر. (1432ق). دروس تمهیدیه فی القواعد الفقهیه. قم: دارالفقه للطباعه والنشر.
    5. بحرانی، یوسف. (1363).حدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
    6. حسینی مراغی، میرعبدالفتاح. (1417ق). العناوین. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
    7. حلی، حسین بن علی. (1415ق). بحوث الفقهیه. بی‌جا: مؤسسۀ المناره.
    8. حلی، محمدبن حسن بن یوسف (علامه حلی). (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. نشر مؤسسۀ اسماعیلیان.
    9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت.
    10. رنجبر، مسعودرضا. (1395). اصول حاکم بر تعیین خسارت ناشی از نقض قرارداد. نشرمیزان.
    11. شهیدی، مهدی. (1386). آثار قراردادها و تعهدات. چاپ سوم. تهران: انتشارات مجد.
    12. صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب‌الله. (1392). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). چاپ پنجم. تهران: انتشارات سمت.
    13. صفایی، سیدحسین. (1398ش). قواعد عمومی قراردادها. چاپ سی‌ویکم. تهران: انتشارات میزان.
    14. عاملی جزینی، زین الدین (شهید ثانی). (1403ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    15. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول). (بی‌تا). اللمعة الدمشقیة.بیروت: بی‌نا.
    16. حلی، محمدبن حسن بن یوسف (علامه حلی). (1413ق). قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    17. فاضل تونی. (1412ق). الوافیه فی اصول الفقه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    18. فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر.بیروت: مؤسسۀ دارالهجره.
    19. فیومی، احمد بن محمد. (1405ق). مصباح المنیر. قم: دارالهجره.
    20. کاتوزیان، ناصر. (1374). الزامات خارج از قرارداد (ضمان قهری). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    21. کاتوزیان، ناصر. (1378). الزامات خارج از قرارداد (ضمان قهری). تهران: مؤسسۀ انتشارات دانشگاه تهران.
    22. کاتوزیان، ناصر. (1380). قواعد عمومی قراردادها. چاپ سوم. تهران: شرکت سهامی انتشار با همکاری شرکت بهمن برنا.
    23. کاتوزیان، ناصر. (1387). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    24. کرکی، نورالدین علی بن حسین. (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد.قم: مؤسسۀ آل البیت:.
    25. کلینی، محمدبن یعقوب. (1376). الفروع من الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    26. محقق داماد، سیدمصطفی. (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    27. محمدی خراسانی، علی. (1373). شرح رسائل. قم: دار الفکر.
    28. محمدی، ابوالحسن. (1399). قواعد فقه. چاپ شانزدهم. تهران: انتشارات میزان.
    29. مکارم شیرازی، ناصر. (1392). استفتائات جدید.قم: نشر قدس.
    30. مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقهیه. قم: مدرسۀ الامام امیرالمؤمنین7.
    31. موسوی بجنوردی، سید محمدحسن. (1387). قواعد فقهیه. تهران: انتشارات مجد.
    32. موسوی بجنوردی، سید محمدحسن. (1424ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر دلیل ما.
    33. نجفی، محمدحسن. (1362). جواهر الکلام.بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    34. نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    35. نراقی، ملااحمد. (1418ق). مستند الشیعه.قم: مؤسسۀ آل البیت:.
    36. یزدانیان، علیرضا. (1386). حقوق مدنی، قواعد عمومی مسئولیت مدنی. تهران: نشر میزان.
    37. یزدی، سیدمحمدکاظم. (1428ق). العروة الوثقی مع التعلیقات.قم: مدرسۀ علی بن ابی‌طالب7.
    38. امینی، منصور و پیری، جواد. (1400). ضابطۀ ارزیابی خسارات ناشی از نقض تعهد قراردادی در نظام‌های حقوقی و اسناد بین‌المللی. مجلۀ حقوقی دادگستری. 85(114)، 135-158.
    39. آقامهدوی، اصغر. (1394). نگاهی دیگر به قاعدۀ لاضرر. دوفصلنامۀ علمی ـ تخصصی پژوهشنامۀ فقه اجتماعی. سال سوم، شمارۀ 2، 123-149.
    40. آهنگری، احسان و اصغر آقامهدوی. (1394). بررسی تطبیقی وجوه افتراق و اشتراک معین و سبب در دو قاعدۀ حرمت اعانه بر اسم و تسبیب. مجلۀ مطالعات اسلامی - فقه و اصول. سال چهل‌وهفتم، شمارۀ 103، 9-30.
    41. بابایی، ایرج. (1381). جایگاه تفکیک اتلاف و تسبیب در حقوق و مسئولیت مدنی. فصلنامۀ تحقیقات حقوقی. شمارۀ 76، 83-108.
    42. پارساپور، محمدباقر، حسینی، میلاد و شاهی، احمد. (1394). قابلیت جمع شیوه‌های جبران خسارت قراردادی در حقوق اسلام و ایران در مقایسه با اسناد بین‌المللی. فصلنامۀ پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. 2(1)، 1-28.
    43. حسینی، مینا. (1399). انواع خسارت‌های نقض تعهدات قراردادی و شرایط مطالبۀ آن‌ها در نظام حقوقی آلمان با مروری بر رویکرد حقوق ایران. دوفصلنامۀ حقوق قراردادها و فناوری‌های نوین. 1(1)، 135-165.
    44. طباطبایی، محمدصادقو سرمدی، پگاه. (1393). قابلیت جبران ضرر از بین رفتن دارایی براساس فقه امامیه. مجلۀ مطالعات حقوقی شیراز. 6(3)، 89-113.
    45. طهماسبی، علی و شیرازی، علی. (1398). قابلیت مطالبۀ خسارت ناشی از کاهش ارزش ثمن در صورت فسخ قرارداد. دوفصلنامۀ علمی پژوهشنامۀ حقوق اسلامی. سال بیستم، شمارۀ 1، 247-270.
    46. عبدی‌پورفرد، ابراهیم و پرهیزکار، عبدالرضا. (1394). بررسی تطبیقی مبانی التزام به عقد با تأکید بر نظریۀ اعتماد. فصلنامۀ پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. سال دوم، شمارۀ 4، 67-92.
    47. فلاح، زکیه. (1402). بررسی فقهی و حقوقی نقش غرور در مسئولیت مدنی. مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه. 9(3)، 420-428.
    48. لطفی، اسدالله. (1379). قاعدۀ غرور. مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی. 47(777)، 60-90.
    49. محقق، اسحاق. (1400). بررسی قاعدۀ احسان و نسبت آن با قاعدۀ لاضرر. دوفصلنامۀ مطالعات اصول فقه امامیه. سال هشتم، شمارۀ 15، 159-180.
    50. مصباح، عبدالرئوف. (1401). بررسی تطبیقی قاعدۀ لاضرر در اندیشۀ شیخ انصاری و آخوند خراسانی. دوفصلنامۀ یافته‌های فقهی - معارفی. سال دوم، شمارۀ 3، 57-80.
    51. موسوی بجنوردی، سیدمحمدحسن. (1375). قاعدۀ اقدام. دیدگاه‌های حقوقی. شمارۀ 2، 23-42.
    52. میرشکاری، عباس. (1389). بررسی مفهوم و مصداقی سبب و شرط در حقوق مدنی. مجلۀ کانون. شمارۀ 113، 78-100.
    53. نجفیان، مجید. (1397). بررسی مسئولیت مدنی ناشی از اضطرار، اکراه، فریب و غرور در فقه امامیه و حقوق ایران. کنفرانس ملی اندیشه‌های نوین و خلاق در مدیریت، حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی، SID.
    54. نعمت‌اللهی، اسماعیل و رضایی، روح‌الله. (1400). تبیین جایگاه منفعت اعتماد در حقوق غربی و شناسایی مصادیق آن در فقه. مجلۀ دانش حقوق مدنی. سال دهم، 79-92.
    55. نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1395). بررسی خسارت انتظار ناشی از نقض قرارداد در کامن‌لا و حقوق ایران. فصلنامۀ پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. سال سوم، شمارۀ 3، 131-156.
    56. نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1397). منافع سه‌گانه در خسارت‌های قراردادی. مجلۀ پژوهش‌های حقوق تطبیقی. 22(3)، 163-189.
    57. نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1400). مطالعۀ تطبیقی هدف از پرداخت خسارت ناشی از نقض قرارداد. مجلۀ مطالعات حقوق تطبیقی. 12(1)، 369-396.
    58. نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1401). اهداف و مبانی جبران خسارت ناشی از نقض قرارداد با تأکید بر آرای قضایی. مجلۀ حقوق خصوصی، سال نوزدهم، شمارۀ 2، 401-414.
    59. نقوی، امیرحسین و طالب‌احمدی، حسین. (1398). مسئولیت مدنی ناشی از اعتماد در فرض بطلان قرارداد. نشریۀ علمی دانش حقوق مدنی، سال هشتم، شمارۀ 2، 141-155.
    60. نقیبی، ابوالقاسم. (1390). قاعدۀ لاضرر و جبران خسارت معنوی در خانواده. پژوهشنامۀ فقه و حقوق اسلامی. سال چهارم، شمارۀ 7، 9-23.

    منابع انگلیسی

    1. Collins, David. (2009). “Efficient Breach, Reliance and Contract Remedies at the WTO.” Journal of World Trade, 43(2), pp. 225–224.
    2. England and Wales High Court. (2008). Parker & Anor v SJ Berwin Co & Anor, EWHC 3017 (QB), delivered 17 December 2008, accessed 15 March 2025.
    3. Farnsworth, E. Allan. (1990). Contracts, 2nd ed. Boston.
    4. Fuller, L. L., & Perdue, W. R. (1936). “The Reliance Interest in Contract Damages: 1.” The Yale Law Journal, 46(1), pp. 52–96.
    5. Leitzel, Jim. (1989). “Reliance and Contract Breach.” Available at: Scholarship Law.
    6. Pearce, David & Roger Halson. (2008). “Damages for Breach of Contract: Compensation, Restitution and Vindication.” Oxford Journal of Legal Studies, 28(1), p. 73.
    7. Rogerson, William P. (1984). “Efficient Reliance and Damage Measures for Breach of Contract.” RAND Journal of Economics, 15(1), pp. 35–39, Spring.
    8. Slawson, W. David. (1990). “Role of Reliance in Contract Damages.” Cornell Law Review, 76, p. 197. Available at: Cornell Law School.
    9. Taylor, R. D. (1982). “Expectation, Reliance and Misrepresentation.” Available at: DOI: 10.1111/j.1468-2230.1982.tb02474.x.
    10. Von Bar, Christian, Eric Clive & Hans Schulte-Nö (2009). Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR).
    11. David Slawson, Role Of Reliance in contract Dameages, 76 cornel .L. Rev.197.1990. Availble t: https://scholarship. Law.cornell.edu/clr/vol76/iss1/3
    12. P.Rogerson,1984.” Efficient Reliance and Damege Measures for Breach of contract” RAND Journal of ECONOMICS, The RAND Corporation, vol. 15(1),Pages 39-35, spring .  
    13. Von Bar, Ch., Eric Clive, & Schulte-Nölke, H. (2009), Principles, Definitions and Model Rules of EuropeanPrivate Law; Draft Common Frame of Reference (DCFR).
جستارهای فقهی و اصولی
دوره 12، شماره 2 - شماره پیاپی 43
مقالات علمی پژوهشی
شهریور 1405
صفحه 1-1

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار