بازپژوهی عام فوقانی حدیث الوقوف در باب وقف (با تأکید بر کاربست آن در فقه)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی (داوری عادی)

نویسندگان

1 مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع) مشهد / ایران

2 عضو هیئت علمی گروه فقه و حقوق دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید مطهری تهران. ایران

3 مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع)، مشهد، ایران

10.22034/jrj.2026.72749.3048

چکیده

چکیده

قاعده فقهی الوقوف (مستند به مکاتبه صفار)، از قواعد بنیادین در فقه الوقف به شمار می‌رود. مسئله اساسی پژوهش حاضر، تبیین گستره دلالت این قاعده است؛ بدین معنا که آیا کاربست آن صرفاً به لزوم رعایت شروط واقف پس از احراز صحت وقف محدود می‌گردد، یا به مثابه عامی فوقانی، از ظرفیت تأسیس و احراز صحت وقف در موارد مشکوک (شبهات حکمیه) نیز برخوردار است؟ این پژوهش با روش تحلیلی ‌ـ ‌اکتشافی، با تکیه بر منابع فقهی امامیه، به واکاوی عام فوقانی بودن این قاعده می‌پردازد.

یافته‌ها حاکی از آن است که واژه‌ی وقف واجد حقیقت عرفیه بوده و روایت مذکور به نحو قضیه‌ی حقیقیه، در مقام بیان کبرایی کلی صادر شده است. بر این اساس، با گذر از تفاسیر مبهم و مضیّق، رویکردی حداکثری نسبت به اراده عقلای وقف اتخاذ می‌شود؛ به گونه‌ای که با لحاظ امضایی بودن این قاعده، هندسه طراحی‌شده توسط آنان در تأسیس و احراز صحت وقف نافذ بوده و تنها با ردع شرعیِ بیّن محدود می‌گردد. اثبات این مدعا با تمسک به اطلاق لفظی و نیز معناشناسی واژه «أهلها» و تطبیق آن ـ با لحاظ الغای خصوصیت ـ بر عقلای وقف و نیز مناسبت سوال و جواب در روایت مذکور صورت پذیرفته است. پذیرش این قاعده به عنوان عامی فوقانی، گره‌گشای بن‌بست‌های فقهی در شبهات حکمیه بوده و با نفی شرطیت قیودی نظیر قصد قربت، لزوم قبض و اعتبار صیغه‌ی خاص (عربی و ماضی بودن)، صحت مواردی چون وقف معاطاتی را اثبات می‌کند. بنابراین، چنین رویکردی، ضمن صیانت از موقوفات در برابر حکم به بطلان ناشی از شبهه، با توسعه روشمند اختیارات واقف بر مدار سیره‌ی عقلا، پویایی و انعطاف‌پذیری نهاد وقف را در پاسخگویی به اقتضائات معاصر تضمین می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A general re-examination of the above hadith of al-Wuquf on the subject of endowment (with emphasis on its application in jurisprudence)

نویسندگان [English]

  • hosein hoseleh 1
  • morteza Fakharshakeri 2
  • Mohammad Amin chahardehi 3
1 The Higher School of Jurisprudence of the Scholars of Al-Muhammad (AS) Mashhad / Iran
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
3 The Higher School of Jurisprudence of the Family of Muhammad (PBUH), Mashhad, Iran
جستارهای فقهی و اصولی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 31 شهریور 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار