بازگشت مجرمان به جامعه در پرتو مکانیسم فقهی شرمساری

نوع مقاله : پژوهشی (داوری سریع)

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه قم. و قاضی تعزیرات حکومتی استان اصفهان. اصفهان- ایران .

2 دانشیار گروه حقوق و جرم شناسی دانشگاه قم. قم- ایران. (نویسنده مسئول)

چکیده

شرم و حیا یکی از مهم‌ترین الگوهای دینی پیشگیری از گناه و جرم در آموزه‌های اسلامی است که بر آن تأکید فراوانی شده است. این الگوی دینی پیشگیری از جرم در اسلام مبتنی بر مبانی مستحکمی همچون تأکید بر کرامت انسانی افراد، رحمت الهی، نظارت الهی، دعوت به اتحاد جامعه اسلامی حول محور وحدانیت و توحید، تعاون و عصبیت و البته بعد معنوی شرم است. در حوزه جرم‌شناسی نیز توجه به شرم و به‌کارگیری آن به‌منظور بازپروری و بازاجتماعی شدن مجرمین، رویکرد اصلی نظریه شرمساری بازپذیرکننده است که در پی جایگزین ساختن شرمساری از ارتکاب فعل مجرمانه به‌جای شرمساری از بزهکار، به‌منظور اصلاح و بازپذیری اجتماعی مجرم در جامعه است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که رویکرد فقه جزایی اسلام به شرمساری بازپذیرنده چیست؟ این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخا‌نه‌ای می‌کوشد تا مبانی فقهی و کاربست‌های این نظریه در فقه و حقوق اسلامی را موردبررسی قرار دهد. یافته‌های پژوهش نشان می­دهد که علاوه بر مبانی ذکرشده، کاربست‌های عفو و صفح، توبه، بزه‌پوشی‌‌‌، اصلاح ‌‌‌ذات‌البین و عدالت ترمیمی و قاضی تحکیم همسو با سیاست‌های نظریه شرمساری بازپذیرکننده در فقه جزایی اسلام است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Inherent Validity of Rational Indications

نویسندگان [English]

  • Rahman Saboohi 1
  • Mohamad ali Haji dehabadi 2
1 P.hd in criminology and criminal Law at Qom University; Qom, Iran,
2 Assistant Professor of criminology and criminal Law at Qom University; Qom, Iran; (Corresponding Author)
چکیده [English]

Shame and modesty are one of the most important religious patterns of preventing sin and crime in Islamic teachings, which have been emphasized greatly. This religious model of prevention of crime in Islam is based on solid foundations such as emphasizing the human dignity of individuals, divine mercy, divine supervision, calling for the unity of the Islamic society around the axis of Oneness and Monotheism, cooperation and fanatical solidarity, and of course the spiritual dimension of shame. In the field of criminology, paying attention to shame and using it in order to rehabilitate and resocialize criminals, the main approach is the theory of accepting shame, which seeks to replace the shame of committing a criminal act instead of the shame of the criminal, in order to reform and socially accept criminality in society.  The main question of this study is, what is the approach of Islamic penal jurisprudence to the shame of the re-acceptor? Using the descriptive-analytical method and library resources, this study tries to analyze the jurisprudential foundations and applications of this theory in Islamic jurisprudence and law. The findings of this study show that in addition to the above-mentioned foundations, the applications of pardon and forgiveness, repentance, hiding the crime, reconciliation between two people, restorative justice, and judge consolidation are in line with the policies of the theory of re-accepting shame in Islamic criminal jurisprudence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shame
  • Re-accepting Shame
  • Reconciliation Between Two People
  • Restorative Justice
  • Stigmatizing

عنوان مقاله [العربیة]

العودة بالمجرمین إلى المجتمع فی ظلّ آلیة "العار التکاملی" الفقهیة

چکیده [العربیة]

یُعدّ العفة والحیاء من أهمّ الرکائز الدینیة للوقایة من المعصیة والجریمة فی الإسلام والتی تؤکد على أهمیتهما کثیراً.
ویرتکز هذا النموذج الدینی للوقایة من الجریمة فی الإسلام على أسس متینة مثل التأکید على الکرامة الإنسانیة للأفراد، والرحمة الإلهیة، والإشراف الإلهی، والدعوة إلى وحدة المجتمع الإسلامی حول الوحدة والتوحید، والتعاون والعصبیة، وبالطبع البعد الروحی للعفة.
فی مجال علم الجریمة، یُعدّ الاهتمام بالعار والخجل واستخدامه لإعادة تأهیل وإعادة دمج المجرمین هو النهج الرئیسی لنظریة "العار التکاملی". تسعى هذه النظریة إلى استبدال العار من ارتکاب الفعل الإجرامی بالعار والخجل من کونه مجرمًا، وذلک بهدف إصلاح المجرم وإعادة قبوله اجتماعیًا فی المجتمع.
السؤال الرئیسی لهذه الدراسة هو: ما هو نهج الفقه الجنائی الإسلامی تجاه العار التکاملی؟
تعتمد هذه المقالة على المنهج الوصفی التحلیلی، وتستعین بالمصادر المکتبیة، بهدف دراسة المبانی الفقهیة وتطبیقات هذه النظریة فی الفقه والحقوق الإسلامیّة.
تُشیر نتائج البحث إلى أنّ هناک تطبیقات أخرى، بالإضافة إلى المبانی المذکورة، تتوافق مع سیاسات نظریة العار التکاملی فی الفقه الجنائی الإسلامی، وتشمل هذه التطبیقات: العفو والصفح، والتوبة، وإخفاء الجریمة، وإصلاح ذات البین، والعدالة التصالحیة، والقاضی المُحکم.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • العار
  • العار التکاملی
  • إصلاح ذات البین
  • العار الواصم
  • العدالة التصالحیة
  • الوصم

به فایل PDF مراجعه نمایید.

ابن ابى جمهور، محمد بن على.‌ (1405 ق). عوالی اللئالی العزیزیة‌. قم: دار سید الشهداء للنشر‌.
ابن خلدون، عبدالرحمان. (1388 ق). مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی، چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اسدی گویجی، علی اکبر، و شکوری، ابوالفضل(1391 ق). عصبیت ابن خلدون و سرمایه اجتماعی؛ تحلیلی بر ثبات سیاسی. نشریه پژوهش سیاست نظری، شماره 11 (26)، 37 - 62
انصاری، عبدالله بن محمد. (1386 ق). منازل السائرین. چاپ دوم، انتشارات موسسه چاپ و نشر مصطفی البابی و پسران.
بجنوردى، سید محمد. (1401 ق)‌. قواعد فقهیه. چاپ سوم‌‌‌، تهران: انتشارات موسسه عروج.
بریث‌ویت، جان‌. (1396). جرم، شرمساری و بازپذیرندگی. ترجمه رحمان صبوحی و همکاران، چاپ اول، بی‌تا: انتشارات مجد.
پسندیده، عباس. (1385). پژوهشی در فرهنگ حیا، چاپ پنجم، قم: دارالحدیث.
پسندیده، عباس. (1386). غنچه‌های شرم (نگاهی نو به مفهوم حیا). قم: موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث.
تمیمی آمدی، عبدالواحد‌. (1385). غرر الحکم و درر الکلم. چاپ دوم، قم: دارالحدیث.
جمعی از پژوهشگران. (1394 ش). فرهنگ‌نامه علوم قرآنی. بی‌جا: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جمعی از نویسندگان. (بی‌تا). دانشنامه امام‌هادی (ع). بی‌جا: انتشارات پایگاه تخصصی عاشورا.
حرّ عاملى، محمد. (1409 ق). وسایل الشعیه. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حسینی، سید علی(1372 ش). توبه و جایگاه بلند آن در عرفان. نشریه معرفت، شماره 6، (1)، 23-27
دهخدا، علی اکبر. (1377 ش). لغت­نامه دهخدا. تهران: نشر گلستان
الرازی، فخرالدین محمد. (بی‌تا). تفسیر الفخر الرازی. انتشارات دارالفکر.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن‌. مصحح:‌ صفوان عدنان داودى،‌ لبنان: انتشارات دار العلم- الدار الشامیة‌.
رحیمی نژاد، اسماعیل. (1387 ش). کرامت انسانی در حقوق کیفری. بی‌جا: انتشارات میزان.
ساریخانی، عادل، و خاقانی اصفهانی، مهدی(1391). نقد عدالت کیفری ترمیمی در گفتمان جرم شناسی غربی از منظر سیاست جنایی قرآن کریم. پژوهش‌های زبانشناختی قرآن‌‌‌، 1(1)، 49-64
سید رضى، محمد. (1414 ق). نهج البلاغة‌. قم: مؤسسه نهج البلاغه‌.
سیوطی‌‌‌، عبدالرحمن. (بی‌تا). الجامع الصغیر. بیروت: انتشارات دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
شجاعی، محمد صادق. (بی‌تا). در آمدی بر روانشناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی. بی‌جا: انتشارات موسسه فرهنگی دارالحدیث.
شوشترى، سید محمدحسن.‌ (1429 ق). دیدگاه‌هاى نو در حقوق‌، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
صبوحی، رحمان. (1394 ش). عدالت ترمیمی در نظام کیفری موضوعه ایران. بی‌جا: انتشارات میزان.
صدوق، محمد بن علی. (1394 ش). التوحید. چاپ سوم، اصفهان: انتشارات مرکز تحقیقات رایانه‌‌ای قائمیه.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417 ق). تفسیر المیزان. چاپ پنجم، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن الحسن. (بی‌تا). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ترجمه محمد بیستونی، مشهدمقدس: انتشارات آستان قدس رضوی.
طریحی، فخر الدین. (1416 ق). مجمع البحرین. چاپ سوم، تهران: کتاب فروشی مرتضوی.
طوسی، ابو جعفر. (1407 ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (1420 ق). تحریر الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام‌.
علیوردی نیا، اکبر، و حسنی، محمد رضا(1393). شرمساری بازپذیر کننده به مثابه راهبرد فرهنگی در کنترل جرم. نشریه راهبرد اجتماعی فرهنگی‌‌‌، شماره 10،7-38
عمید، حسن. (1389 ش). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات رهیاب نوین هور.
 غفارزاده، علی(1393). بررسی تفسیری آیات عفو و صفح از اهل کتاب. فصلنامه مطالعات تفسیری، 5(17).7-30
فراهیدی، خلیل. (1400 ق). کتاب العین. چاپ دوم، قم: هجرت.
قاسمی مقدم، حسن، و جواد قاسمی مقدم(1398). الگوی شرمسارکردن بزهکاران در سوره یوسف (ع). نشریه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 5(10)، 7-32
قرشى، سید على اکبر‌. (1412 ق). قاموس قرآن‌. چاپ ششم، تهران: انتشارات دارالکتب اسلامی.
قماشی، سعید(1376). قاضی تحکیم یا سیاست خصوصی سازی قضاوت. نشریه فقه اهل بیت‌‌‌، شماره 10، 203-239
کلینى، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق.). الکافی. قم‌: انتشارات دار الکتب الإسلامیة‌
 مازندرانى، محمد صالح. (1382 ق.). شرح الکافی‌. تهران: المکتبة الإسلامیة‌.
متقی الهندی. (1401 ق). کنز العمال. بی‌جا: انتشارات مؤسسة الرسالة.
مجلسی دوم، محمدباقر. (1403 ق). بحار الانوار. چاپ دوم، بی‌جا: مؤسسة الوفاء.
مجلسى اول، محمد تقى.‌ (1406 ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه‌. چاپ دوم، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.‌
مجلسى دوم، محمد باقر.‌ (1404 ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‌. چاپ دوم، تهران: دار الکتب الإسلامیة‌.
منتظری، حسین على. (1409 ق). مبانى فقهى حکومت اسلامى‌. ترجمه محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری، قم: مؤسسه کیهان‌.
منتظرى، حسین على.‌ (بی‌تا). رساله استفتاءات. قم: بی‌نا.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم(1365). قاضی تحکیم در نظام قضایی اسلام. فصلنامه حق، شماره 8، (5)، 14-26
میرخلیلی، سید محمود(1399). بزه‌پوشی در سیاست کیفری اسلام با تأکید بر آموزه‌های قرآنی. نشریه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 7(13)،27-54
میرسلیم، سید مصطفی. (1375). دانشنامه جهان اسلام. چاپ دوم، بی‌جا: انتشارات بنیاد دایره المعارف اسلامی.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین و همکاران(1387). اصلاح ‌‌‌ذات‌البین و نظریه عدالت ترمیمی. نشریه مدرس علوم انسانی، شماره 58، 193-220
 نراقى، احمد. (1377 ق). معراج السعاده. تهران: انتشارات دهقان.
نقی زاده، محمد، و محتشم امیری سعیده(1394). عصبیّت؛ مولفه‌ای اصلی در ایجاد حسّ تعلّق و مطلوبیّت فضای زیستی از دیدگاه ابن خلدون. نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 19، 65-75
وایت، راب و فیونا هینز(1390)، جرم و جرمشناسی. ترجمه علی سلیمی، چاپ چهارم، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
هاشمی شاهرودی، سید محمود و جمعی از پژوهشگران. (1426 ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‌‌‌. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى.
هاشمی شاهرودی، محمود. (1423 ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً  لمذهب أهل البیت علیهم السلام‌. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت (ع).
                                                                                                                                                                                منابع لاتین
Akers, Ronald L. (1990), Reintegrative Shaming: A New General Theory of Crime? Contemporary Sociology, Vol. 19, No. 5
Best, Joel (1990): Crime, Shame And Reintegration by John Braithwaite Review, Best Social Forces, Vol. 69, No. 1, p.318
‌Braithwaite, john and Stephen Mugford(1994), Condition of Successful reintegration Ceremonies Dealing with Juvenile Offenders, Brit.J. criminal. VOL.34 NO. 2
Braithwaite, john and Toni makkai (1994), reintegrative shaming and Compliance with regulatory standards, Journal Article published in Criminologyvolume, 32issue
Cullen, francis t & Pamela Wilcox (2010), Encyclopedia of criminological theory, first edited, pub: SAGE Publications
Cullen, francis t & Robert agnew (2011), Criminological Theory Past to Present, oxford university press
Jean Bennett, Katherine(1996), A Family Model of Shaming and Delinquency. A Partial Test ot' Braithwaite's Reintegrative Shaming Theory, A Dissertation The Faculty of the College of Criminal Justice Sam Houston State University
Harris, Nathan & (eds) (2004),‌ Emotional Dynamics in Restorative Conferences, Theoretical Criminology,vol. 8
Hendrix, Gina Marie (2004), a test of reintegrattve shaming rheory’s concepts of interdependence and expressed shame in restorative justice conferencing, a thesis Submitted to In partial fulfillment of the requirements for the degree of master of science, Michigan State University
Isenberg, Arnold (1949), Natural Pride and Natural Shame, Philosophy and Phenomenological Research, Vol. 10, No. 1
‌Miller, Noah Patrick (2009), Community Tolerance of Community-Based Reparative Boards in Vermont: A Closer Look at Community Members Tolerance of Offense Types, dissertation M.A, Faculty of the Graduate School of the University of Maryland
‌Schaible, Lonnie M. & Lorine A. Hughes (2011), Crime, Shame, Reintegration, And Cross- National Homicide: A Partial Test of Reintegrative Shaming Theory, The Sociological Quarterly, vol. 52
Watts, Rob(1996) John Braithwaite and Crime, Shame and Reintegration: Some Reflections on Theory and Criminolog, Journal of Criminology, volume,29issue,2on.